Wszystkie karty
Ziemia we Wszechświecie i mapa
- Skutki ruchu obrotowego ZiemiNastępstwo dnia i nocy, pozorna wędrówka Słońca, siła Coriolisa, spłaszczenie Ziemi przy biegunach, różnice czasuZiemia obraca się z zachodu na wschód, więc Słońce wschodzi na wschodzie.
- Przesilenie letnie (22 VI)Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka; na półkuli północnej najdłuższy dzieńZa północnym kołem podbiegunowym dzień polarny, za południowym noc polarna.
- Równonoc (21 III, 23 IX)Słońce góruje w zenicie nad równikiem; na całej Ziemi dzień trwa tyle co nocWysokość Słońca w południe w dniu równonocy: h = 90° − φ.
- Wysokość Słońca w południe w dniu przesilenia letniego na półkuli północnejh = 90° − φ + 23°26′W przesilenie zimowe odejmujesz 23°26′. φ to szerokość geograficzna.
- Różnica czasu słonecznego na każdy stopień długości geograficznej4 minuty (15° to 1 godzina)Na wschodzie jest później: miejsce o 10° dalej na wschód ma czas o 40 minut późniejszy.
- Skala 1 : 50 000 w postaci mianowanej1 cm na mapie to 500 m w tereniePola przelicza się przez kwadrat skali: 1 cm² to 0,25 km².
- AzymutKąt między kierunkiem północnym a kierunkiem do obiektu, mierzony zgodnie z ruchem wskazówek zegaraWschód to 90°, południe 180°, zachód 270°.
Atmosfera i klimat
- O ile spada temperatura powietrza ze wzrostem wysokości?Średnio o ok. 0,6°C na 100 mPowietrze suche ochładza się szybciej: o ok. 1°C na 100 m.
- Inwersja temperaturyWzrost temperatury powietrza wraz z wysokością, odwrotny niż zwykleZimne powietrze zalega w dolinach i kotlinach; sprzyja smogowi.
- Fen (w Tatrach halny)Ciepły i suchy wiatr spływający po zawietrznej stronie górPo stronie dowietrznej powietrze wznosi się, ochładza wolniej i traci wilgoć w opadach; po zawietrznej opada i ogrzewa się szybciej, ok. 1°C na 100 m.
- Bryza morskaW dzień wiatr wieje od morza ku lądowi, w nocy od lądu ku morzuLąd nagrzewa się i stygnie szybciej niż woda, więc nad nim zmienia się ciśnienie.
- MonsunWiatr zmieniający kierunek sezonowo: latem wieje od oceanu (wilgotny, opady), zimą od lądu (suchy)Najsilniejszy w południowej i południowo-wschodniej Azji.
- PasatyStałe wiatry wiejące od zwrotnikowych wyżów ku równikowi; na półkuli północnej z północnego wschoduNa półkuli południowej z południowego wschodu. Odchyla je siła Coriolisa.
- Niż baryczny (cyklon) na półkuli północnejPowietrze napływa ku środkowi przeciwnie do ruchu wskazówek zegara i wznosi się; zachmurzenie i opadyW wyżu powietrze wypływa zgodnie z ruchem wskazówek zegara i opada: pogoda bezchmurna.
- Pogoda przy przejściu frontu chłodnegoChmury kłębiaste (Cb), przelotne, intensywne opady i burze, potem spadek temperaturyFront ciepły: chmury warstwowe, długotrwałe opady, potem ocieplenie.
- Amplituda temperatury w klimacie morskim i kontynentalnymMorski: mała (łagodne zimy, chłodne lata). Kontynentalny: dużaWoda wolno się nagrzewa i wolno stygnie, więc łagodzi wahania temperatury.
- Efekt cieplarnianyZatrzymywanie przez gazy atmosfery (para wodna, CO2, metan) promieniowania długofalowego wysyłanego przez ZiemięSam efekt jest naturalny i potrzebny; problemem jest jego wzmacnianie przez człowieka.
Hydrosfera
- DorzeczeObszar, z którego wody spływają do jednej rzeki wraz z jej dopływamiZlewisko to obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu.
- Jak zimny prąd morski wpływa na klimat wybrzeża?Ochładza powietrze i utrudnia opady, więc sprzyja powstawaniu pustyń nadbrzeżnychAtakama (Prąd Peruwiański), Namib (Prąd Benguelski).
- Golfsztrom i Prąd PółnocnoatlantyckiCiepłe prądy, które ocieplają klimat zachodniej i północnej EuropyDlatego port w Murmańsku nie zamarza.
- Średnie zasolenie wód oceanicznychOk. 35‰Bałtyk ok. 7‰ (dopływ rzek, małe parowanie), Morze Czerwone ok. 40‰ (silne parowanie).
- Jezioro rynnoweWydłużone, wąskie i głębokie jezioro w rynnie wyżłobionej przez wody płynące pod lodowcemNp. Hańcza, najgłębsze jezioro Polski. Jezioro cyrkowe (Morskie Oko) powstaje w kotle lodowca górskiego.
- Jezioro przybrzeżneJezioro powstałe z zatoki odciętej od morza mierzejąNp. Łebsko i Gardno na wybrzeżu Bałtyku.
- Woda artezyjskaWoda podziemna pod ciśnieniem, uwięziona między warstwami nieprzepuszczalnymi w niecce, która po nawierceniu sama wypływaNp. Wielki Basen Artezyjski w Australii.
- El NiñoOkresowe ocieplenie wód we wschodniej części Pacyfiku równikowego, osłabiające zimny Prąd PeruwiańskiUlewy i powodzie w Peru, susze w Australii i Indonezji, załamanie połowów ryb.
Skały i rzeźba terenu
- Skała magmowa głębinowa i wylewna (przykłady)Głębinowa: granit (krystalizuje powoli, duże kryształy). Wylewna: bazalt (szybko, drobne kryształy)
- Rodzaje skał osadowych z przykładamiOkruchowe (piaskowiec, żwir), organogeniczne (wapień, węgiel kamienny), chemiczne (sól kamienna, gips)
- Z jakich skał powstają marmur, gnejs i kwarcyt?Marmur z wapienia, gnejs z granitu, kwarcyt z piaskowcaMetamorfizm: przeobrażenie pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia.
- Strefa subdukcjiMiejsce, gdzie płyta oceaniczna wsuwa się pod inną płytę; powstają rowy oceaniczne, wulkany i silne trzęsienia ziemiNp. Rów Mariański, Andy. Przy rozsuwaniu płyt powstają grzbiety śródoceaniczne i ryfty.
- W której orogenezie powstały Alpy, Karpaty i Himalaje?W alpejskiej (najmłodszej)Sudety i Góry Świętokrzyskie są starsze; ich rzeźbę odmłodziły późniejsze ruchy.
- Wietrzenie fizyczne i chemiczneFizyczne: mechaniczny rozpad skał (zamróz, wahania temperatury). Chemiczne: zmiana składu skał, np. rozpuszczanieFizyczne dominuje w klimacie suchym i zimnym, chemiczne w ciepłym i wilgotnym.
- Zjawiska krasoweRozpuszczanie skał wapiennych przez wodę z CO2; powstają jaskinie, leje, stalaktyty i stalagmityStalaktyty zwisają ze stropu, stalagmity rosną od dna.
- Formy polodowcowe i ich pochodzenieMoreny czołowe (wał przed czołem lodowca), sandry (piaski wód roztopowych przed moreną), ozy, kemy, drumliny, rynnyMłode formy na północy Polski (zlodowacenie północnopolskie).
- Wydma paraboliczna a barchanParaboliczna ma ramiona skierowane pod wiatr (rośnie przy roślinności, np. na wybrzeżu Bałtyku); barchan ma ramiona zwrócone z wiatrem (pustynie)Ruchome wydmy w Słowińskim Parku Narodowym.
- Gdzie rzeka meandrująca niszczy, a gdzie osadza materiał?Podcina brzeg zewnętrzny zakola, osadza materiał przy brzegu wewnętrznymOdcięte zakole to starorzecze.
- Hipocentrum a epicentrum trzęsienia ziemiHipocentrum to ognisko wstrząsów we wnętrzu Ziemi; epicentrum to punkt na powierzchni nad nim
Gleby i strefy
- CzarnoziemNajżyźniejsza gleba, z grubym poziomem próchnicznym, powstała w strefie stepów na lessachW Polsce m.in. na Wyżynie Lubelskiej i Kotlinie Hrubieszowskiej.
- Gleba bielicowaMało żyzna, kwaśna gleba lasów iglastych (tajgi) w klimacie chłodnym i wilgotnymBielicowanie: wymywanie związków z wierzchnich poziomów w głąb.
- Gleby laterytowe (ferralitowe)Gleby wilgotnych lasów równikowych i sawann, bogate w związki żelaza i glinu, ubogie w próchnicęPo wycięciu lasu szybko tracą żyzność.
- MadyŻyzne gleby dolin rzecznych, powstałe z osadów naniesionych przez rzeki podczas wylewówNp. Żuławy Wiślane.
- RędzinyGleby powstałe na skałach węglanowych (wapieniach, gipsie)Np. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska.
Ludność i miasta
- Przyrost rzeczywisty ludnościPrzyrost naturalny (urodzenia minus zgony) plus saldo migracjiWspółczynniki podaje się zwykle w promilach (‰): na 1000 mieszkańców.
- Współczynnik dzietności zapewniający zastępowalność pokoleńOk. 2,1 dziecka na kobietęW Polsce od lat jest znacznie niższy.
- Model przejścia demograficznegoKolejne fazy: wysokie urodzenia i zgony, spadek zgonów (eksplozja demograficzna), spadek urodzeń, niskie urodzenia i zgonyKraje Afryki są w fazach wcześniejszych, Europa w końcowej.
- Piramida wieku regresywnaWęższa u podstawy niż w środku: mało dzieci, starzejące się społeczeństwoTypowa dla Europy. Piramida progresywna (szeroka podstawa) dla krajów Afryki.
- SuburbanizacjaPrzenoszenie się ludności i funkcji z centrum miasta do strefy podmiejskiejDezurbanizacja: odpływ z całej aglomeracji na wieś. Reurbanizacja: powrót do odnowionych centrów.
- KonurbacjaZespół kilku miast podobnej wielkości, które zrosły się przestrzennieNp. konurbacja górnośląska. Aglomeracja monocentryczna ma jedno dominujące miasto (np. warszawska).
- Wskaźnik urbanizacjiOdsetek ludności mieszkającej w miastach
- Wskaźnik rozwoju społecznego (HDI)Łączy trzy elementy: długość życia, poziom wykształcenia i dochód na mieszkańcaWartości od 0 do 1; najwyższe w krajach Europy Północnej.
Gospodarka
- Rolnictwo intensywneDuże nakłady pracy, kapitału i środków produkcji na jednostkę powierzchni i wysokie plonyEkstensywne: małe nakłady i niskie plony z hektara, duże areały.
- Zielona rewolucjaWzrost plonów w krajach rozwijających się od lat 60. XX w. dzięki nowym odmianom zbóż, nawozom, nawadnianiu i środkom ochrony roślinKoszty: zasolenie gleb, zależność od nawozów, zanik tradycyjnych odmian.
- Struktura zatrudnienia w kraju postindustrialnymWiększość pracuje w usługach (III sektor), mało w rolnictwie (I) i przemyśle (II)Kraje słabo rozwinięte mają największy udział rolnictwa.
- TechnopoliaOśrodek przemysłów zaawansowanych technologii, powiązany z uczelniami i ośrodkami badawczymiNp. Dolina Krzemowa w Kalifornii.
- Odnawialne źródła energiiŹródła, które odnawiają się naturalnie: energia słoneczna, wiatrowa, wodna, geotermalna, biomasaWęgiel, ropa, gaz i uran to źródła nieodnawialne.
- Czynniki lokalizacji przemysłuPrzyrodnicze (surowce, woda, energia) i pozaprzyrodnicze (siła robocza, rynek zbytu, transport, kapitał, polityka)Dziś coraz ważniejsze są czynniki pozaprzyrodnicze, zwłaszcza wykwalifikowana kadra.
Sprawdź się na prawdziwych zadaniach: zadania z matury z odpowiedziami z klucza.