Wszystkie karty
Konstytucja i zasady ustroju
- Kiedy uchwalono obecną Konstytucję RP i kiedy weszła w życie?Uchwalona 2 kwietnia 1997 r., zatwierdzona w referendum 25 maja 1997 r., obowiązuje od 17 października 1997 r.Ma 13 rozdziałów i 243 artykuły.
- Najważniejsze zasady ustroju RP z rozdziału I KonstytucjiDemokratyczne państwo prawne, zwierzchnictwo narodu, trójpodział władzy, pluralizm polityczny, społeczna gospodarka rynkowa, decentralizacja, państwo unitarneTeż: republikańska forma rządów, niezależność sądów, rozdział państwa i Kościoła (autonomia i wzajemna niezależność).
- Trójpodział władzy w RPWładza ustawodawcza: Sejm i Senat. Wykonawcza: Prezydent i Rada Ministrów. Sądownicza: sądy i trybunałyKoncepcja Monteskiusza. Władze się równoważą i kontrolują.
- Źródła powszechnie obowiązującego prawa w RPKonstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia; na obszarze działania organów: akty prawa miejscowegoUchwały i zarządzenia mają charakter wewnętrzny, wiążą tylko podległe jednostki.
- Jak zmienia się Konstytucję?Sejm większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy posłów, Senat bezwzględną większością w obecności co najmniej połowy senatorówInicjatywa: 1/5 posłów (92), Senat albo Prezydent. Zmiana rozdziałów I, II lub XII może być zatwierdzona w referendum.
- Skarga konstytucyjnaSkarga do Trybunału Konstytucyjnego na przepis, na podstawie którego naruszono konstytucyjne prawa lub wolności skarżącegoMożna ją wnieść dopiero po wyczerpaniu drogi prawnej. Dotyczy aktu normatywnego, nie samego wyroku.
- Kto zarządza referendum ogólnokrajowe i kiedy jest wiążące?Sejm bezwzględną większością albo Prezydent za zgodą Senatu; wynik jest wiążący, gdy głosowała ponad połowa uprawnionychObywatele mogą zebrać 500 tys. podpisów pod wnioskiem, ale decyzję podejmuje Sejm.
Sejm i Senat
- Liczba posłów i kadencja Sejmu460 posłów, kadencja 4 lataKadencje Sejmu i Senatu zaczynają się i kończą razem.
- Liczba senatorów i sposób ich wyboru100 senatorów wybieranych w jednomandatowych okręgach większością względnąOd 2011 r. 100 okręgów jednomandatowych.
- Progi wyborcze do Sejmu5% dla komitetów partii, 8% dla koalicjiKomitety mniejszości narodowych mogą być zwolnione z progu.
- Ile lat trzeba mieć, żeby kandydować na posła, senatora i prezydenta?Poseł 21, senator 30, prezydent 35Czynne prawo wyborcze od 18 lat.
- Liczby głosów przy pełnym składzie Sejmu: bezwzględna większość ustawowa, 3/5, 2/3231, 276, 307Kworum (połowa ustawowej liczby posłów) to 230.
- Jaką większością Sejm uchwala ustawę?Zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłówZwykła większość: głosów „za” więcej niż „przeciw”; wstrzymujące się nie liczą.
- Kto ma inicjatywę ustawodawczą?Posłowie (grupa 15 posłów lub komisja sejmowa), Senat, Prezydent, Rada Ministrów i grupa 100 tys. obywateliProjekt budżetu może złożyć wyłącznie Rada Ministrów.
- Ile czasu ma Senat na ustawę i jak Sejm odrzuca jego poprawki?30 dni; Sejm odrzuca uchwałę Senatu bezwzględną większością w obecności co najmniej połowy posłówGdy Senat nie zajmie stanowiska w 30 dni, ustawę uważa się za przyjętą. Przy budżecie Senat ma 20 dni.
- Jak Sejm może sam skrócić swoją kadencję?Uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 ustawowej liczby posłów (307)Skrócenie kadencji Sejmu oznacza też koniec kadencji Senatu.
- Immunitet formalny posłaPosła nie można bez zgody Sejmu pociągnąć do odpowiedzialności karnejImmunitet materialny: brak odpowiedzialności za działalność wchodzącą w zakres mandatu.
- Zgromadzenie NarodoweSejm i Senat obradujące wspólnie pod przewodnictwem marszałka SejmuPrzyjmuje przysięgę Prezydenta, może postawić go w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu (2/3 ustawowej liczby członków ZN) i uznać jego trwałą niezdolność do sprawowania urzędu.
- Najwyższa Izba KontroliNaczelny organ kontroli państwowej podległy Sejmowi; prezesa powołuje Sejm za zgodą Senatu na 6 latKontroluje organy administracji pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności.
Prezydent
- Kadencja Prezydenta RP5 lat, najwyżej dwie kadencjeWybory powszechne; wygrywa kandydat z ponad połową ważnych głosów, w razie potrzeby w drugiej turze.
- Ilu podpisów potrzebuje kandydat na prezydenta?100 tys. podpisów obywateli z prawem wybierania do Sejmu
- Jak Sejm odrzuca weto Prezydenta?Większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłówPrezydent ma 21 dni na podpisanie ustawy; zamiast weta może skierować ją do Trybunału Konstytucyjnego.
- Czy Prezydent może zawetować ustawę budżetową?Nie. Ma 7 dni na podpis i może tylko skierować ją do Trybunału KonstytucyjnegoGdy Sejm nie uchwali budżetu w 4 miesiące od złożenia projektu, Prezydent może skrócić kadencję Sejmu.
- KontrasygnataWymóg podpisu Prezesa Rady Ministrów pod aktem urzędowym Prezydenta, przez co premier bierze za niego odpowiedzialność przed SejmemNie dotyczy prerogatyw, czyli osobistych uprawnień Prezydenta.
- Przykłady prerogatyw Prezydenta (bez kontrasygnaty)Weto, skierowanie ustawy do Trybunału Konstytucyjnego, prawo łaski, desygnowanie premiera, zarządzenie wyborów, skrócenie kadencji Sejmu w przypadkach z KonstytucjiTeż nadawanie obywatelstwa i powoływanie sędziów.
- Kto zastępuje Prezydenta, gdy nie może on sprawować urzędu?Marszałek Sejmu, a gdy on nie może: marszałek SenatuNp. po śmierci Prezydenta do czasu wyboru nowego.
- Kto jest zwierzchnikiem Sił Zbrojnych w czasie pokoju?Prezydent, za pośrednictwem Ministra Obrony NarodowejNa czas wojny Prezydent mianuje Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych na wniosek premiera.
Rada Ministrów
- Pierwsza procedura powołania rząduPrezydent desygnuje premiera i powołuje rząd; w ciągu 14 dni premier prosi Sejm o wotum zaufania (bezwzględna większość w obecności co najmniej połowy posłów)
- Druga procedura powołania rząduGdy pierwsza zawiedzie, Sejm w ciągu 14 dni sam wybiera premiera i ministrów bezwzględną większością, a Prezydent ich powołuje
- Trzecia procedura powołania rząduPrezydent znów powołuje premiera i rząd, a Sejm udziela wotum zaufania zwykłą większością; gdy tego nie zrobi, Prezydent skraca kadencję Sejmu
- Konstruktywne wotum nieufnościWniosek co najmniej 46 posłów ze wskazaniem nowego premiera; Sejm uchwala go większością ustawowej liczby posłów (231)Nie da się odwołać rządu bez jednoczesnego wybrania następnego.
- Wotum nieufności wobec ministraWniosek co najmniej 69 posłów; uchwalane większością ustawowej liczby posłów (231)
- Kiedy premier może sam poprosić o wotum zaufania?W każdej chwili; Sejm udziela go większością głosów w obecności co najmniej połowy posłówGdy go nie uzyska, rząd podaje się do dymisji.
- Kto wydaje rozporządzenia i na jakiej podstawie?Organy wskazane w Konstytucji (m.in. Rada Ministrów, premier, ministrowie, Prezydent) na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawy i w celu jej wykonania
Sądy, trybunały i organy kontroli
- Skład Trybunału Konstytucyjnego i kadencja sędziów15 sędziów wybieranych przez Sejm na 9 lat, bez prawa ponownego wyboruOrzeczenia TK są ostateczne i powszechnie obowiązujące.
- Czym zajmuje się Trybunał Konstytucyjny?Bada zgodność ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją i innych aktów z wyższymi, rozpatruje skargi konstytucyjne i spory kompetencyjneNie rozpatruje spraw konkretnych osób jak sąd.
- Trybunał StanuOrzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej osób na najwyższych stanowiskach państwowych (Prezydenta, członków rządu, prezesa NBP i innych)Przewodniczy mu Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego.
- Jakie sądy sprawują wymiar sprawiedliwości w RP?Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowePostępowanie jest co najmniej dwuinstancyjne. Sądy administracyjne kontrolują decyzje administracji.
- Kto powołuje sędziów i na jak długo?Prezydent, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczonySędziowie są nieusuwalni i niezawiśli.
- Rzecznik Praw ObywatelskichStoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela; powołuje go Sejm za zgodą Senatu na 5 latKażdy może się do niego zwrócić. Rzecznika Praw Dziecka powołuje się tak samo.
- Prezes Narodowego Banku PolskiegoPowoływany przez Sejm na wniosek Prezydenta na 6 latNBP ma wyłączne prawo emisji pieniądza; o stopach procentowych decyduje Rada Polityki Pieniężnej.
Stany nadzwyczajne i samorząd
- Kto wprowadza stan wojenny i kiedy?Prezydent na wniosek Rady Ministrów, przy zewnętrznym zagrożeniu państwa, zbrojnej napaści lub zobowiązaniach sojuszniczychPrezydent przedstawia rozporządzenie Sejmowi w ciągu 48 godzin.
- Stan wyjątkowyWprowadza go Prezydent na wniosek Rady Ministrów przy zagrożeniu ustroju, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego, na najwyżej 90 dniPrzedłużenie raz, za zgodą Sejmu, do 60 dni.
- Stan klęski żywiołowejWprowadza go Rada Ministrów na najwyżej 30 dni, by zapobiec skutkom katastrof lub awarii technicznychPrzedłużenie za zgodą Sejmu.
- Czego nie wolno zmieniać w czasie stanu nadzwyczajnego?Konstytucji, ordynacji wyborczych i ustawy o stanach nadzwyczajnych; nie wolno też skrócić kadencji Sejmu ani przeprowadzić wyborówZakaz wyborów trwa też 90 dni po zakończeniu stanu.
- Kadencja organów samorządu terytorialnego5 latOd wyborów w 2018 r.; wcześniej 4 lata.
- Organy gminyStanowiący: rada gminy. Wykonawczy: wójt (burmistrz, prezydent miasta) wybierany w wyborach bezpośrednichGmina to podstawowa jednostka samorządu terytorialnego.
- Kto kieruje samorządem województwa, a kto reprezentuje w nim rząd?Samorządem: zarząd z marszałkiem wybieranym przez sejmik. Rząd: wojewodaWojewoda nadzoruje samorząd pod względem zgodności z prawem. W powiecie organem wykonawczym jest zarząd ze starostą.
- Kiedy referendum w sprawie odwołania wójta lub rady jest ważne?Gdy weźmie w nim udział co najmniej 3/5 liczby osób, które głosowały w wyborach odwoływanego organuW innych sprawach referendum lokalne jest ważne przy udziale co najmniej 30% uprawnionych.
Sprawdź się na prawdziwych zadaniach: zadania z matury z odpowiedziami z klucza.