Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

budzące grozę deportacje polistopadowe.

W pierwszych latach po rewolucji1 kraj i emigracja porażone były masowością

i okrucieństwem zesłań. W połączeniu z innymi represjami zastosowanymi wobec

zbuntowanego kraju deportacje zdawały się mieć jednoznaczną wymowę. Zemsta cara

godziła w resztki odrębności państwowej gwarantowanej Królestwu Polskiemu traktatem

wiedeńskim, przede wszystkim jednak uderzała w miejsce najczulsze i jedyne, jakie

pozostało: w narodowość. Wielotysięczne deportacje, a obok tego wywóz do Rosji mienia

polskiego i dóbr kultury narodowej, rozgromienie szkolnictwa i prześladowanie Kościoła,

wszystko to stawiało pod znakiem zapytania dalsze istnienie narodu.

Wobec nowych realiów politycznych dawny pragmatyzm w myśleniu o sprawach

narodowych okazywał się mało przydatny: odbierał nadzieję. Skoro bowiem rujnowano naród

i rujnowano pamiątki jego przeszłości, cóż pozostawało?

Istotnie, narodowi odcinanemu od korzeni, którego teraźniejszość była rozpaczliwa,

pozostawało nie tak znowu wiele – bliżej nieokreślona w czasie przyszłość, idea ocalenia się

przez myśl o przyszłości. „A trzeciego dnia dusza wróci do ciała i Naród zmartwychwstanie,

i uwolni wszystkie ludy Europy” – obiecywały zgnębionym Polakom „Księgi narodu

i pielgrzymstwa polskiego” Mickiewicza. Mesjanistyczna obietnica umożliwiała ogarnięcie

zamętu dziejowego, który stał się udziałem narodu. Pozwalała uporządkować i na swój

sposób zracjonalizować współczesność, dostrzec w cierpieniach narodu zapowiedź przyszłego

zmartwychwstania. Mesjanistyczna obietnica zmuszała również do takiej interpretacji

przeszłości, w której pierwszoplanową rolę odgrywały już nie narodowe pamiątki,

a profetyczna zapowiedź tego, co będzie. W porównaniu z okresem poprzednim,

przynajmniej na jakiś czas, przeszłość zdaje się utracać swoją dawną rolę.

Nową historię narodu utrwalały inne niż dawniej pamiątki, inne symbole i znaki: twierdze,

więzienia. Przede wszystkim jednak pochłaniający tysiące ofiar Sybir. Groźny, oddalony,

obcy. Do czasu wielkiej amnestii z roku 1856 mało kto stamtąd wracał. Wstrząs lat

popowstaniowych sprzyjał utrwaleniu i pogłębieniu kształtującego się już dawniej mitu

Syberii jako ziemi doświadczeń skrajnie ciężkich. Istotnym czynnikiem świadczącym

o procesie mityzacji Sybiru była skłonność do podporządkowania nazwy geograficznej –

Syberia, Sybir – jej przenośnemu znaczeniu: miejsce odludne, dzikie, zimne.

W tej oddalonej od kraju przestrzeni zesłania Polacy jawili się jako „narodowej sprawy

męczennicy”, ofiary despotyzmu carskiego i carskiej nienawiści do Polaków. O swoistości

romantycznego mitu Sybiru decydował jego martyrologiczny charakter. Zapewne, od końca

XVIII wieku cała polska historia miała charakter martyrologiczny, Sybir jednak przedstawiał

się jako miejsce szczególnego skupienia męczeństwa, miejsce jego kulminacji.

Od czasów powstania listopadowego daleki i groźny Sybir stał się głęboko emocjonalnie

przeżywanym elementem więzi narodowej. Masowe deportacje wyodrębniały Polaków

spośród innych narodów, łączyły we wspólnym cierpieniu, nie pozwalały zapomnieć

1 Chodzi o powstanie listopadowe 1830-1831.

o tożsamości narodowego losu. O kształcie zbiorowego przeżycia zadecydowali w szczególny

sposób wielcy poeci romantyczni, ich niezwyczajna siła w wyrażaniu i inspirowaniu

zbiorowego przeżycia Sybiru jako sprawy całego narodu. Jak długo trwała niewola i trwało

zagrożenie tożsamości Polaków, tak długo Sybir „domagał się” unieruchomienia w spójnym

jego wyobrażeniu, w micie.

Mityczna wizja Sybiru od początku budziła grozę, płacz, litość, uniesienie religijne,

uczucia skrajnie napięte. Silna emocjonalizacja zapewniała przeżyciu trwałość, tym większą,

że współudział w cierpieniu był równocześnie współudziałem w zwycięstwie. To nic, że było

to zwycięstwo wyłącznie duchowe, gdy nie było innych, zwycięstwa ducha liczyły się

w dwójnasób. Mocno osadzony w mesjanistycznym myśleniu, Sybir romantyków

przekształcał bezsilność narodu w jego siłę, rozpacz w nadzieję. Uczył, jak tę nadzieję

budować. I to nie w określonej perspektywie czasowej, lecz w ciągle trwającym „teraz”, już,

każdego dnia. Bardzo daleko, ale i bardzo blisko.

Na podstawie: Zofia Trojanowiczowa, Sybir romantyków, Poznań 1993.

Temat 2. Dokonaj interpretacji porównawczej podanych utworów. Twoja praca

powinna liczyć co najmniej 300 słów.

Mikołaj Sęp-Szarzyński

SONET IV

O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem

Pokój – szczęśliwość, ale bojowanie

Byt nasz podniebny. On srogi ciemności

Hetman2 i świata łakome3 marności

O nasze pilno czynią zepsowanie4.

Nie dosyć na tym, o nasz możny Panie!

Ten nasz dom – ciało, dla zbiegłych lubości5

Niebacznie zajźrząc6 duchowi zwierzchności,

Upaść na wieki żądać nie przestanie.

Cóż będę czynił w tak straszliwym boju,

Wątły, niebaczny7, rozdwojony w sobie?

Królu powszechny, prawdziwy pokoju,

Zbawienia mego jest nadzieja w Tobie!

Ty mnie przy sobie postaw, a przezpiecznie8

Będę wojował i wygram statecznie9!

Mikołaj Sęp-Szarzyński, Rytmy abo Wiersze polskie oraz cykl erotyków,

oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1973.

2

Ciemności Hetman – diabeł, szatan.

3

Łakome – wzbudzające pożądanie, kuszące.

4

O nasze pilno czynią zepsowanie – usilnie starają się doprowadzić nas do upadku, zguby.

5

Zbiegłych lubości – przemijających rozkoszy.

6

Zajźrząc – zazdroszcząc.

7

Niebaczny – nieostrożny.

8

Przezpiecznie – bezpiecznie.

9

Statecznie – pewnie.

Zbigniew Herbert

O dwu nogach Pana Cogito

Lewa noga normalna

rzekłbyś optymistyczna

trochę przykrótka

chłopięca

w uśmiechach mięśni

z dobrze modelowaną łydką

prawa

pożal się Boże –

chuda

z dwiema bliznami

jedną wzdłuż ścięgna Achillesa

drugą owalną

bladoróżową

sromotną pamiątką ucieczki

lewa

skłonna do podskoków

taneczna

zbyt kochająca życie

żeby się narażać

prawa

szlachetnie sztywna

drwiąca z niebezpieczeństwa

tak oto

na obu nogach

lewej którą przyrównać można do Sancho Pansa

i prawej

przypominającej błędnego rycerza

idzie

Pan Cogito

przez świat

zataczając się lekko

Zbigniew Herbert, Pan Cogito, Warszawa 1974.

i teoretycznoliterackie.

II Analiza

i interpretacja tekstów

kultury.

1.2) określa problematykę utworu;

3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla

odczytania sensu utworu (np. słowa-klucze, wyznaczniki

kompozycji);

3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty (np.

literackie, kulturowe, filozoficzne, religijne);

3.3) porównuje funkcjonowanie tych samych motywów

w różnych utworach literackich;

4.2) dostrzega obecne w utworach literackich oraz innych

tekstach kultury wartości […] uniwersalne;

4.3) dostrzega w świecie konflikty wartości (np. równości

i wolności, sprawiedliwości i miłosierdzia) oraz rozumie źródła

tych konfliktów.

III. Tworzenie

wypowiedzi.

1.1) tworzy dłuższy tekst pisany lub mówiony (rozprawka)

zgodnie z podstawowymi regułami jego organizacji,

przestrzegając zasad spójności znaczeniowej i logicznej;

1.2) przygotowuje wypowiedź [...] (wybiera [...] odpowiedni

układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę

kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe

słownictwo);

1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według

podstawowych zasad logiki i retoryki (stawia tezę lub hipotezę,

dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje ich

selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi,

podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy,

przeprowadza prawidłowe wnioskowanie).

Kryteria oceny wypowiedzi argumentacyjnej

A

Określenie

problemu

B

Sformułowanie

stanowiska

wobec

rozwiązania

przyjętego przez

autora tekstu

C

Poprawność

rzeczowa

D

Zamysł

kompozycyjny

E

Spójność

lokalna

F

Styl tekstu

G

Poprawność

językowa

H

Poprawność

zapisu

9

Określenie

problemu

zgodne

z tekstem

i pełne

9

Stanowisko

adekwatne

do tekstu i pełne

2

Brak błędów

rzeczowych

6

Kompozycja

funkcjonalna

2

Pełna

spójność

wypowiedzi

lub

nieznaczne

zaburzenia

spójności

4

Styl stosowny 4

Brak błędów

lub nieliczne

błędy

nierażące

4

Zapis w pełni

poprawny

lub nieliczne

błędy

nierażące

6

Określenie

problemu

zgodne

z tekstem,

ale niepełne

6

Stanowisko

adekwatne

do tekstu, ale

niepełne

3

Zaburzenia

funkcjonalności

kompozycji

1

Znaczne

zaburzenia

spójności

2

Styl

częściowo

stosowny

2

Liczne błędy

nierażące lub

nieliczne

błędy rażące

2

Liczne błędy

nierażące lub

nieliczne

błędy rażące

3

Określenie

problemu

częściowo

zgodne

z tekstem

3

Stanowisko

częściowo

adekwatne

do tekstu

0

Brak

określenia

problemu

lub problem

niezgodny

z tekstem

0

Brak stanowiska

lub stanowisko

nieadekwatne

do tekstu

0

Jeden błąd

lub więcej

błędów

rzeczowych

0

Brak zamysłu

kompozycyjnego

0

Wypowiedź

niespójna

0

Styl

niestosowny

0

Liczne błędy

rażące

0

Liczne błędy

rażące

UWAGA

Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.

Jeśli w kategorii A praca uzyska 3 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.

Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.

Pojawienie się rzeczowego błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.

Przykładowa realizacja zadania

Zofia Trojanowiczowa w tekście „Sybir romantyków”, opisując represje carskie wobec

Polaków po upadku powstania listopadowego (1830-1831), mówi o istniejącym wtedy realnie

niebezpieczeństwie rozpadu narodu. Do tej katastrofy jednak nie doszło dzięki, jak dowodzi

autorka, rodzącym się wówczas w świadomości Polaków „ideom ocalenia”, wśród których

najbardziej nośną i rozpowszechnioną stała się idea mesjanistyczna. Ona to, zdaniem

Trojanowiczowej, pozwoliła polskim patriotom wydobyć się z niszczącego rozpamiętywania

degradującej ich niewoli i zwróciła ku przyszłości z obrazem mającego nastąpić w bliżej

nieokreślonym czasie zmartwychwstania narodu. Mesjanistyczny mit ocalenia sprawił, że

narodowy dramat nabrał sensu dla ówczesnych, i to zarówno w tym tragicznym momencie

historycznym, jak i nieco później, gdy konfrontowali swoje doświadczenia z kontekstem

dziejów całej ludzkości. Romantyczny mesjanizm dźwignął cały naród z kolan, dając mu

poczucie, że jest zbiorowością niezwykle wartościową także dla przyszłości innych narodów.

Takie rozumienie tej kwestii znajduje swoje odzwierciedlenie w wielu ówczesnych tekstach

literackich pisanych i wydawanych na emigracji, w których Sybir staje się ważnym elementem

mesjanistycznej idei ocalenia – jest mitologizowany. To tam dokonuje się zbawienna w sensie

mesjańskim kaźń szlachetnego narodu rękami cara-szatana. I stamtąd przychodzi moc do

utrzymania narodowej tożsamości. Syberia stała się w ten sposób miejscem symbolicznej

bitwy światła z mrokiem, nabierając w świadomości Polaków charakteru mistycznego.

To wszystko pobudzało ducha i jednoczyło – co widać w wielu literackich realizacjach

romantycznych – wszystkich ludzi świata, dla których wolność była kategorią nadrzędną.

Myśl, którą dzieli się w swoim tekście Zofia Trojanowiczowa, znajduje potwierdzenie – co

było już sygnalizowane – w wielu utworach polskich romantyków. Los wygnańczy polskich

rewolucjonistów jest przede wszystkim tematem „Dziadów części III” Adama Mickiewicza,

który już w „Przedmowie” do tego dramatu pisał, że Polacy od długiego czasu muszą znosić

okrucieństwo zaborczych tyranów, jakiego nie było od czasu prześladowań chrześcijan. Poeta

w krótkim rysie przedstawia politykę cara Aleksandra, który za swój cel przyjął wygubienie

Polaków, bowiem widział w nich zaczyn potencjalnej klęski imperium, siłę zdolną obnażyć

zło, je napiętnować i zwalczyć.

Motywy syberyjskie występują również w innych częściach tego dramatu, takich jak

„Droga do Rosji” z „Ustępu do Dziadów części III”, opowiadanie Sobolewskiego w scenie

więziennej, w „Widzeniu księdza Piotra”. W tym ostatnim wywózki na Syberię młodych

Polaków porównane są do drogi krzyżowej Chrystusa, bez której nie mogłoby się dokonać

misterium odkupienia. Dla Mickiewicza los ojczyzny zawiera w sobie coś transcendentnego

i tajemniczego. Pisarz swoją myśl rozwija poprzez ukazanie natury pomocników cara w jego

„dziele” niszczenia dobra i przedstawienie męczeństwa Polaków na Sybirze, ich katorgę

w kopalniach czy na budowach carskiego imperium. Mickiewicz pokazuje, że ten trudny los

wyniesie Polaków na duchowe wyżyny. W motywie drogi na Sybir, drogi na północ, męki

syberyjskiej, jest wizja męczeństwa, ale i wizja zmartwychwstania Polski, która na nowo

z woli Boga powstanie w wyniku ofiary naszych narodowych męczenników.

W dramacie Juliusza Słowackiego zatytułowanym „Kordian” w akcie pierwszym

(opowieść Grzegorza) pojawia się wątek gnania Polaków na Syberię po wojnie z Rosjanami

w roku 1812. Bohater dramatu zdaje relację następnemu pokoleniu Polaków z tragicznej

kaźni narodu. Do Sybiru jako mitycznego piekła nawiązał również Słowacki w innym swoim

dramacie –„Anhellim”. Słowacki inaczej jednak niż Mickiewicz określa skutki wpływu owego

piekła na Polaków. Jak mówi Szaman, jeden z bohaterów „Anhellego”, Sybir często

przemienia ludzi szlachetnych w złych i szkodliwych. Podobny proces ukazuje w „Innym

świecie” Gustaw Herling-Grudziński – Syberia będąca więzieniem Polaków w czasie drugiej

wojny światowej jest miejscem odwołania wartości cywilizowanego świata, staje się, jak

pisał sto lat wcześniej Słowacki, „białym piekłem na ziemi”. Jest w doświadczeniu zesłania

i katorgi niejako wpisana wielka potencjalność upadku człowieka; i o tym, zdaniem pisarzy,

należy także pamiętać, myśląc i pisząc o Syberii. Podczas zesłania można ocalić swoje

człowieczeństwo, ale również można je i utracić. Dlatego nie należy, w przekonaniu

Słowackiego i o wiek późniejszego Herlinga-Grudzińskiego, idealizować Sybiru.

Wszyscy trzej nasi wieszczowie: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński

(w „Przedświcie” oraz w „Psalmach przyszłości”) widzą w Syberii symbol narodowego losu,

którego istotą jest utrata niepodległości. Wszyscy oni postrzegają też w niej źródło

zmartwychwstania narodu, choć Słowacki dostrzega tu pewne niebezpieczeństwa. Różnica

pomiędzy nimi polega więc na tym, że wykorzystując mit Sybiru, wprowadzają go w obieg

kulturowy w odmienny literacko sposób.

Jest jeszcze jeden ważny aspekt mitu sybirskiego: wywoływanie emocji. Trojanowiczowa

uważa, że groza, litość, płacz i uniesienia religijne były czynnikiem utrwalającym przeżywanie

mitu, który w interpretacji romantycznej był konieczny w podtrzymaniu wśród Polaków

nadziei zwycięstwa. Mityczny obraz strasznej krainy przetrwał w świadomości narodowej do

dziś – z Syberią nieodmiennie kojarzymy zesłania, cierpienie i zimno .

Tekst Zofii Trojanowiczowej pozwala spojrzeć dogłębnie na romantyczną ideę ocalenia.

Uzmysławia, jak ważny był w procesie obrony polskiego narodu mesjanizm i podtrzymywanie

pamięci o Sybirze. Dzięki temu zarówno ci, którzy cierpieli na zesłaniu, jak i ci, którzy

pozostali w kraju, współodczuwając tragizm losu zesłańców, stawali się narodową wspólnotą.

Represje

carskie

powodowały

fizyczne

wyniszczenie

narodu,

utratę

majątków

skonfiskowanych po powstaniu, nie mogły jednak zniszczyć najważniejszego: wiary

w ostateczne zwycięstwo i odrodzenie Polski. Widać więc jak, Sybir stał się w kulturze

polskiej mitem spajającym wszystkich obywateli Rzeczpospolitej.

Poziom wykonania

A. Określenie problemu: 9 pkt – odtworzenie problemu oraz sformułowanie i uzasadnienie

historycznymi uwarunkowaniami oraz współczesnymi implikacjami interpretacji

złożonego problemu w odpowiednim kontekście.

B. Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu: 9 pkt

– odtworzenie rozwiązania przyjętego przez autora tekstu oraz trafne odwołania do innych

tekstów kultury uzasadniające stanowisko zdającego.

C. Poprawność rzeczowa: 2 pkt – brak błędów rzeczowych.

D. Zamysł kompozycyjny: 6 pkt – kompozycja funkcjonalna.

E. Spójność lokalna: 2 pkt – pełna.

F. Styl tekstu: 4 pkt – stosowny.

G. Poprawność językowa: 4 pkt – zapis poprawny.

H. Poprawność zapisu: 4 pkt – zapis poprawny.

Temat 2. Dokonaj interpretacji porównawczej podanych utworów. Twoja praca

powinna liczyć co najmniej 300 słów.

Wymagania

ogólne

Wymagania szczegółowe

I Odbiór wypowiedzi

i wykorzystanie

zawartych w nich

informacji.

1.1) odczytuje sens całego tekstu;

1.4) wskazuje charakterystyczne cechy stylu danego tekstu,

rozpoznaje zastosowane w nim środki językowe i ich funkcje

w tekście;

1.7) rozpoznaje w wypowiedzi ironię, objaśnia jej mechanizm

i funkcję;

II Analiza

i interpretacja tekstów

kultury.

1.1) prezentuje własne przeżycia wynikające z kontaktu z dziełem

sztuki;

1.2) określa problematykę utworu;

1.3) rozpoznaje konwencję literacką […];

2.1) wskazuje zastosowane w utworze środki wyrazu

artystycznego i ich funkcje […] oraz inne wyznaczniki poetyki

danego utworu (z zakresu podstaw wersyfikacji, kompozycji,

genologii) i określa ich funkcje;

2.4) rozpoznaje w utworze sposoby kreowania świata

przedstawionego i bohatera ([…] sytuacja liryczna […]);

2.5) porównuje utwory literackie lub ich fragmenty (dostrzega

cechy wspólne i różne);

PR 2.1) wskazuje związki między różnymi aspektami utworu

(estetycznym, etycznym i poznawczym);

PR 2.3) rozpoznaje aluzje literackie i symbole kulturowe […] oraz

ich funkcję ideową i kompozycyjną, a także znaki tradycji […];

3.1) wykorzystuje w interpretacji elementy znaczące dla

odczytania sensu utworu (np. słowa-klucze, wyznaczniki

kompozycji);

3.2) wykorzystuje w interpretacji utworu konteksty [...];

3.3) porównuje funkcjonowanie tych samych motywów w różnych

utworach literackich,

3.4) odczytuje treści alegoryczne i symboliczne utworu;

PR 3.2) przeprowadza interpretację porównawczą utworów

literackich.

III. Tworzenie

wypowiedzi.

1.1) tworzy dłuższy tekst pisany […] zgodnie z podstawowymi

regułami jego organizacji, przestrzegając zasad spójności

znaczeniowej i logicznej;

1.2) przygotowuje wypowiedź […] (wybiera […] odpowiedni

układ kompozycyjny, analizuje temat, wybiera formę

kompozycyjną, sporządza plan wypowiedzi, dobiera właściwe

słownictwo);

1.3) tworzy samodzielną wypowiedź argumentacyjną według

podstawowych zasad logiki lub retoryki (stawia tezę lub hipotezę,

dobiera argumenty, porządkuje je, hierarchizuje, dokonuje ich

selekcji pod względem użyteczności w wypowiedzi,

podsumowuje, dobiera przykłady ilustrujące wywód myślowy,

przeprowadza prawidłowe wnioskowanie).

Kryteria oceny interpretacji porównawczej

A

Koncepcja

porównywania

utworów

B

Uzasadnienie

tezy

interpretacyjnej

C

Poprawność

rzeczowa

D

Zamysł

kompozycyjny

E

Spójność

lokalna

F

Styl tekstu

G

Poprawność

językowa

H

Poprawność

zapisu

6

Koncepcja

niesprzeczna

z utworami

i spójna

12

Uzasadnienie

trafne,

pogłębione

2

Brak błędów

rzeczowych

6

Kompozycja

funkcjonalna

2

Pełna

spójność

wypowiedzi

lub

nieznaczne

zaburzenia

spójności

4

Styl

stosowny

4

Brak błędów

lub nieliczne

błędy

nierażące

4

Zapis

w pełni

poprawny

lub nieliczne

błędy

nierażące

4

Koncepcja

niesprzeczna

z utworami

i częściowo

spójna

8

Uzasadnienie

trafne, ale

niepogłębione

2

Styl

częściowo

stosowny

2

Liczne błędy

nierażące

lub nieliczne

błędy rażące

2

Liczne błędy

nierażące

lub nieliczne

błędy rażące

2

Koncepcja

częściowo

sprzeczna

z utworami

4

Uzasadnienie

częściowo

trafne

3

Zaburzenia

funkcjonalności

kompozycji

1

Znaczne

zaburzenia

spójności

0

Koncepcja

sprzeczna

z utworami

lub brak

koncepcji

0

Brak trafnych

argumentów

uzasadniających

interpretację

porównawczą

0

Jeden błąd

lub więcej

błędów

rzeczowych

0

Brak zamysłu

kompozycyjnego

0

Wypowiedź

niespójna

0

Styl

niestosowny

0

Liczne błędy

rażące

0

Liczne błędy

rażące

UWAGA

Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.

Jeśli w kategorii A praca uzyska 2 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.

Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.

Pojawienie się rzeczowego błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.

Przykładowa realizacja

Pytanie o naturę człowieka zawsze nurtowało filozofów i pisarzy. Wiele definicji

i charakterystyk wskazywało na to, że człowiek to istota, która składa się ze sprzeczności.

Mikołaj Sęp-Szarzyński i Zbigniew Herbert, mimo dzielącego ich dystansu czasowego,

także dostrzegają tę charakterystyczną cechę człowieka, inaczej jednak rozumieją opozycje

składające się na ludzką naturę. Inny też jest stosunek poetów do tego wewnętrznego

rozdarcia.

W sonecie IV poeta eksponuje rozdźwięk między duszą a ciałem, które „zazdrości

duchowi zwierzchności”. Dusza, rozumiana jako sfera dobra, pomost między człowiekiem

a Bogiem, pozostaje w wyraźniej opozycji do ciała będącego siedliskiem grzechu – „domem

dla zbiegłych lubości”, ulegającego pokusom świata i szatana. Sęp-Szarzyński ukazuje naturę

człowieka w sposób dynamiczny, jako miejsce nieustannej walki między tym, co duchowe –

należące do Boga – a tym, co cielesne [należące do świata]. Tę walkę, do której zaprzęgnięte

są nie tylko siły zewnętrzne – „srogi ciemności Hetman i świat”, ale również integralna część

samego człowieka: ciało, może on – „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie” – wygrać tylko

przy pomocy Boga. Dualistyczne ujęcie natury ludzkiej Sęp-Szarzyński eksponuje poprzez

liczne kontrasty i antynomie, dramatyzm duchowej walki uwydatniają zaś przerzutnie

i puenta stanowiąca apostrofę do Boga – jedynego sprzymierzeńca człowieka w tym

wewnętrznym zmaganiu.

Inaczej tkwiące w jednostce sprzeczności przedstawia Zbigniew Herbert. Przenośny sens

dwóch nóg – lewej i prawej – oraz odpowiadające im postawy Don Kichota i Sancho Pansy

ukazują człowieka z jednej strony jako marzyciela, broniącego wartości idealistę (Don

Kichot), z drugiej zaś pragmatyka, trzeźwo patrzącego na świat i realnie oceniającego

rzeczywistość (Sancho Pansa). Skłonność do uniesień, ryzykowanie życia, wciąż na nowo

podejmowana „walka z wiatrakami” przeciwstawione są postawie praktycyzmu, dalekiego od

wielkich idei i egzaltacji. Pan Cogito – bohater wielu wierszy Herberta – to osobnik „drwiący

z niebezpieczeństwa”, a jednocześnie „zbyt kochający życie, żeby się narażać”, powściągliwy

i zdyscyplinowany, ale chętnie korzystający z uciech świata. Jest więc istotą pełną

paradoksów i skrajności. W rezultacie Pan Cogito idzie przez świat, „zataczając się lekko”.

Podobnie jak w przypadku bohatera barokowego – dochodzi w nim do zderzenia

przeciwstawnych sił.

Obaj poeci, Mikołaj Sęp-Szarzyński i Zbigniew Herbert, próbują odpowiedzieć na pytanie

o sytuację człowieka. Pierwszy z nich postrzega ją w kontekście walki metafizycznej, która

toczy się w świecie: Dobro kontra Zło, Bóg kontra Szatan. Człowiek też, jako stworzenie Boże,

uczestniczy w tej walce, jednak by zwyciężyć, potrzebuje wsparcia od Boga, stąd zapisany

w wierszu dialog z Nim w obliczu nadchodzącego boju. Zbigniew Herbert natomiast,

przedstawiając tkwiące w jednostce sprzeczności dotyczące postaw i wyborów moralnych,

ukazuje je jako naturalny dialog człowieka z samym sobą. Odnajdujemy tu spokojną zgodę

na taki stan rzeczy, podczas gdy u poety barokowego dramatyczny niepokój połączony jest

z nadzieją na wygraną dobra. Różnicę można dostrzec również w środkach artystycznych

zastosowanych w obu tekstach. Wprawdzie obaj poeci wykorzystują kontrast, jednak

w wierszu Sępa-Szarzyńskiego zostaje on wyostrzony przez nacechowaną emocjonalnie

składnię (pytanie retoryczne, apostrofa, wspomniane już przerzutnie) oraz strukturę wiersza,

w którym osoba mówiąca w wierszu przechodzi od refleksji ogólnej („byt nasz”, „nasze […]

zepsowanie”, „nasz dom”) do refleksji osobistej („cóż będę czynił”, „zbawienia mego”,

„będę wojował i wygram”). Zbigniew Herbert natomiast łagodzi kontrast dzięki zastosowaniu

formy wiersza wolnego i spokojny ton mówionej, w wielu fragmentach potocznej, wypowiedzi.

Oba wiersze mogą być bardzo pomocne współczesnemu czytelnikowi w pytaniach

o rozstrzygnięcie dylematów dotyczących natury ludzkiej.

Poziom wykonania

A. Koncepcja porównywania utworów: 6 pkt – niesprzeczna i spójna, znajduje

potwierdzenia w obu tekstach; porównywane obszary są dla tekstów trafne i istotne;

wypowiedź w wystarczający sposób dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej obejmuje

i łączy w całość sensy obu utworów.

B. Uzasadnienie tezy interpretacyjnej: 12 pkt – trafne i pogłębione, zawiera wyłącznie

powiązane z tekstami argumenty, które wynikają ze sfunkcjonalizowanej analizy; jest

osadzone nie tylko w tekstach, ale także w potwierdzonych tekstami i przyjętą koncepcją

porównywania utworów kontekstach.

C. Poprawność rzeczowa: 2 pkt – brak błędów rzeczowych.

D. Zamysł kompozycyjny: 6 pkt – kompozycja funkcjonalna, segmentacja

i uporządkowanie tekstu zgodne z wybranym przez zdającego gatunkiem wypowiedzi;

wyodrębnione językowo i graficznie części pracy logicznie i konsekwentnie uporządkowane.

E. Spójność lokalna pełna: 2 pkt – pełna spójność wypowiedzi.

F. Styl tekstu stosowny: 4 pkt – środki językowe dostosowane do wybranego przez

zdającego gatunku wypowiedzi i sytuacji, celowo zastosowane różnorodne konstrukcje

składniowe, bogate słownictwo; konsekwentne posługiwanie się jednym, wybranym stylem.

G. Poprawność językowa: 4 pkt – brak błędów.

H. Poprawność zapisu: 4 pkt – zapis w pełni poprawny.