Wypracowanie, matura dodatkowa 2020, język polski rozszerzony
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.
Temat 1
Określ, jaki problem podejmuje Mieczysław Jastrun w podanym tekście. Zajmij stanowisko wobec rozwiązania przyjętego przez autora, odwołując się do tego tekstu oraz innych tekstów kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
Mieczysław Jastrun
Walka o słowo
Interesuje nas, w jaki sposób sztuka poetycka, która dla mnie przynajmniej nie jest wyłącznie sztuką słowa, to znaczy rzemiosła […], lecz także obejmuje sferę znaczeń różnego rodzaju, wyraża się przez słowa […]. Zależy mi na tym, aby nie pomieszać pojęć, nie przypisać słowom jedynej przyczyny twórczej, co byłoby absurdem, gdyż słowo nie istnieje w oderwaniu od treści i barwy znaczeniowej, nie jest więc budulcem identycznym z gliną, piaskiem. W rzeźbie […] budulec w większym bez porównania stopniu niż w poezji pisanej czy mówionej jest światłem dzieła, ale tutaj kształt przyciąga pewne znaczenia i budzi mniej lub bardziej określone reakcje uczuciowe. Inaczej oddziałuje kształt kulisty, inaczej piramidalny, inaczej kształt labiryntowy […]. Jestem przekonany, że nie możemy pozbawić znaczenia żadnego tworu sztuki, która chce poprzestać manifestacyjnie na swoim budulcu. Lecz właściwie dlaczego mielibyśmy odzierać sztukę z blasku i z nędzy człowieczeństwa, jeśli jest ono, niestety, jedyną naszą formą współżycia ze światem i wszechświatem?
Słowo ze wszystkimi swymi pochodnymi formami oznacza od początku swego istnienia coś, co w języku ludzi, gdziekolwiek i kiedykolwiek byli, są, będą, wyraża sprawy ważne dla sensu naszego bytu na ziemi […]. Słowność oznacza według słownika dotrzymanie słowa, rzetelność, słownym jest człowiek, który dotrzymuje obietnicy. Tylko słowosiewca oznacza próżnego gadułę. […] Słowo z racji swego stanowiska w świecie ludzkim, swej ważności w odniesieniu do wszelkich spraw człowieka, do wszelkich układów, do rozumienia czegokolwiek, bo jest przecież tym, dzięki czemu możliwe staje się myślenie, szybsze niż wszystko, niż światło nawet, słowo musiało być wystawiane ciągle na pokaz, na postrach, na pośmiewisko, jako ostrzeżenie i jako przykazanie. […] Było słowem prawdy i słowem kłamstwa, potwierdzeniem i zaprzeczeniem, było słowem honoru i słowem hańby, było dotrzymywane słownie i było łamane wraz z pieczęciami, które stanowić miały jego nośność prawną i umocnienie. Pojawiało się na ustach ludzi, wypisywane było na kamieniu, na piasku, na papirusie i na papierze. Było słowem dla świata i słowem dla siebie. Kłamstwo jest jego drugą naturą – łatwo daje się nadużyć, łatwiej niż użyć.
Pokaż cały tekst
W dzisiejszym odwracaniu się poetów od wiary w słowo, w próbie sięgania do pierwoznaczenia słów, w odbieganiu od jednoznaczności, która często opiera się na przyzwyczajeniu, na kłamstwie ułatwiającym byt słowa, można widzieć nie tylko dążność do wydobycia się z dobrze wysłużonych konwencji mowy, która zawsze gotowa jest do usług na rzecz ducha czasu, ale protest przeciw niszczeniu owej uczciwości znaczeń […] niszczonej przez siły spoza kręgu literatury, który przestał być kręgiem zaklętym. Ale bywa i tak, że słowa udają, że znaczą naprawdę, a w istocie pokrywają pustkę, iż są maską dla głupców, tarczą ochronną dla tchórzów.
Na podstawie: Mieczysław Jastrun, Walka o słowo, Warszawa 1973.
Temat 2
Dokonaj interpretacji porównawczej podanych tekstów. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
Adam Mickiewicz
[Nad wodą wielką i czystą…]
Nad wodą wielką i czystą
Stały rzędami opoki,
I woda tonią przejrzystą
Odbiła twarze ich czarne;
Nad wodą wielką i czystą
Przebiegły czarne obłoki,
I woda tonią przejrzystą
Odbiła kształty ich marne;
Nad wodą wielką i czystą
Błysnęło wzdłuż i grom ryknął,
I woda tonią przejrzystą
Odbiła światło, głos zniknął.
A woda, jak dawniej czysta,
Stoi wielka i przejrzysta.
Tę wodę widzę dokoła
I wszystko wiernie odbijam,
I dumne opoki czoła,
I błyskawice – pomijam.
Skałom trzeba stać i grozić,
Obłokom deszcze przewozić,
Błyskawicom grzmieć i ginąć,
Mnie płynąć, płynąć i płynąć –
Adam Mickiewicz, [Nad wodą wielką i czystą…], [w:] tegoż, Wybór poezyj, t. 2, Wrocław 1997.
Urszula Kozioł
Znakiem wody
A mnie porównaj z deltą.
Mało wiem o morzu.
Znam wędrówkę od źródła aż po jego ujście.
Łączę ląd z oceanem i płynność ze stałym.
Ani lądy znam, ani znam morskie otchłanie.
Płynne wody w podłożu drążą stały kamień,
żłobią w gruncie zawiłe łożysko dla strugi,
rwący nurt wiąże prądy,
ja dając im upust
odbieram pogłos lasu i szelesty trawy.
Dalej jest Niewiadome.
Gdzie się to zaczyna?
W którym miejscu strumienia urywa się wątek?
Pokaż cały tekst
Kryształ odlądnych źródeł kto solą przecina?
W czym jest koniec wędrówki albo jej początek?
Ujściem jestem do morza czy od morza biegiem?
Słodkie żwiry odwodzą mnie w słoneczne brzegi,
ale gdy mnie potrąci słone skrzydło mewy,
jednam się z mego morza ciemnym przeznaczeniem.
Czym jestem trwając płynnie w Pomiędzy niestałym?
Moich brzegów ruchoma osuwa się lawa.
– Stała w ciągłym pragnieniu,
prądom spodziewana,
przemijalność swą czuję w cudzym przemijaniu.
Urszula Kozioł, Znakiem wody, [w:] tejże, Stany nieoczywistości, Warszawa 1999.
Zanim zaczniesz pisaćOpcjonalnie
Jak podejść do tego wypracowania
To arkusz w formule obowiązującej do 2022 roku: rozprawka albo interpretacja tekstu z arkusza. Dziś ćwiczy na nim czytanie tematu, stawianie tezy i argumentowanie tekstem.
Wybierz temat i formę
Temat 1 to zwykle wypowiedź argumentacyjna do fragmentu z arkusza, temat 2 interpretacja wiersza albo interpretacja porównawcza.
Postaw tezę albo koncepcję interpretacyjną
W rozprawce: stanowisko wobec problemu z polecenia. W interpretacji: jedno zdanie o tym, o czym jest utwór i co z tego wynika.
Uzasadniaj tekstem
Każdy argument opieraj na konkretnym miejscu we fragmencie i na całym utworze, a w rozprawce także na innym tekście kultury.
Zamknij kompozycję
Wstęp, akapity z jedną myślą, zakończenie z wnioskiem. Kryteria tej formuły znajdziesz w rozwiązaniu.
Czego unikać
- streszczania fragmentu
- interpretacji bez odwołań do tekstu
- przenoszenia wymagań nowej formuły (liczba kontekstów, lista lektur) na ten arkusz
Za co są punkty
Punktacja starej formuły ma osiem kategorii od A do H; najwięcej punktów jest za tezę i jej uzasadnienie.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Co musi być w pracy na dany temat
Temat 1(wypowiedź argumentacyjna)
W pełnej realizacji zadania powinno znaleźć się określenie głównego problemu, którym jest podkreślenie roli słowa w tworzeniu sztuki, ukazywaniu obrazu świata.
Zawężenie rozważań do spostrzeżeń o słowie jako znaku językowym bez uwzględnienia jego warstwy semantycznej może być jedynie uznane za częściowe rozpoznanie problemu.
Temat 2(interpretacja porównawcza)
W realizacji zadania istotne jest porównywanie (najlepiej równoległe) obu tekstów.
Jeśli zdający podejmuje się interpretacji najpierw pierwszego tekstu, to interpretując drugi tekst, powinien nawiązywać w swoim porównaniu do pierwszego tekstu.
Krótkie, dwu- czy trzyzdaniowe porównanie na końcu wypracowania jest niewystarczające.
Kryteria oceniania: 40 pkt
Temat 1: wypowiedź argumentacyjna40 pkt
| Kryterium | Punkty i za co |
|---|---|
| A Określenie problemudo 9 pkt |
|
| B Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstudo 9 pkt |
|
| C Poprawność rzeczowado 2 pkt |
|
| D Zamysł kompozycyjnydo 6 pkt |
|
| E Spójność lokalnado 2 pkt |
|
| F Styl tekstudo 4 pkt |
|
| G Poprawność językowado 4 pkt |
|
| H Poprawność zapisudo 4 pkt |
|
Temat 2: interpretacja porównawcza40 pkt
| Kryterium | Punkty i za co |
|---|---|
| A Koncepcja porównywania utworówdo 6 pkt |
|
| B Uzasadnienie tezy interpretacyjnejdo 12 pkt |
|
| C Poprawność rzeczowado 2 pkt |
|
| D Zamysł kompozycyjnydo 6 pkt |
|
| E Spójność lokalnado 2 pkt |
|
| F Styl tekstudo 4 pkt |
|
| G Poprawność językowado 4 pkt |
|
| H Poprawność zapisudo 4 pkt |
|
Zasady ogólne CKE
Objaśnienia dotyczące oceny wypowiedzi argumentacyjnej
A. Określenie problemu. Zdający powinien zrozumieć, jaki problem podejmuje autor w przedstawionym fragmencie tekstu oraz sformułować ten problem. Określenie problemu jest oceniane ze względu na to, czy jest zgodne z tekstem i czy jest pełne.
Określenie problemu uważa się za:
pełne, jeśli praca zawiera zarówno odtworzenie problemu (np. w postaci pytania), jak i jego interpretację, czyli umieszczenie tego problemu w odpowiednim kontekście. Interpretacja problemu powinna być uzasadniona (np. wagę problemu można uzasadnić jego historycznymi uwarunkowaniami lub współczesnymi implikacjami).
niepełne, jeśli praca nie zawiera interpretacji trafnie rozpoznanego problemu.
częściowo zgodne z tekstem, jeśli zdający nie w pełni rozpoznaje problem główny lub wydobywa z tekstu tylko problem drugorzędny.
B. Sformułowanie stanowiska zdającego wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu. Uczeń powinien omówić i ocenić rozwiązanie zaproponowane przez autora w przedstawionym tekście. Sformułowanie stanowiska zdającego wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu jest oceniane ze względu na to, czy jest adekwatne do tekstu i czy jest pełne.
Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu uważa się za:
częściowo adekwatne do tekstu, gdy zniekształca rozwiązanie proponowane przez autora.
pełne, gdy zawiera ono odtworzenie rozwiązania przyjętego przez autora tekstu oraz trafne odwołania do innych tekstów kultury uzasadniające stanowisko zdającego.
niepełne, kiedy brak trafnego odwołania do innych tekstów kultury uzasadniających stanowisko zdającego.
C. Poprawność rzeczową ocenia się na podstawie liczby błędów rzeczowych. Pomyłki (np. w nazwach własnych lub datach) niewpływające na sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu uważa się za usterki, a nie błędy rzeczowe.
Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości (1) tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, oraz (2) kontekstu interpretacyjnego przywołanego przez zdającego.
D. Kompozycja oceniana jest ze względu na funkcjonalność segmentacji i uporządkowanie tekstu zgodnie z wybranym przez zdającego gatunkiem wypowiedzi. Należy wziąć pod uwagę, czy w tekście zostały wyodrębnione – językowo i graficznie – części pracy oraz akapity niezbędne dla jasnego sformułowania stanowiska i uzasadniających je argumentów, a także czy wyodrębnione części i akapity są logicznie i konsekwentnie uporządkowane (bez luk i zbędnych powtórzeń).
Kompozycja jest funkcjonalna, jeśli podział tekstu na segmenty (części) i ich porządek są ściśle powiązane z porządkiem treści i realizowanymi w tekście funkcjami retorycznymi. Odejście od zasady trójdzielnej kompozycji nie jest błędem, jeśli segmentacja jest funkcjonalna.
Wagę zaburzenia funkcjonalności ocenia egzaminator na podstawie całości pracy (np. brak zakończenia w pracy, w której uczeń jasno rozwija swoją myśl, uznaje się za niewielkie zaburzenie, natomiast brak rozdzielenia interpretacji problemu od interpretacji rozwiązania lub podważenie w zakończeniu wcześniejszych wywodów – za znaczne zaburzenie).
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 3 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.
Uwaga: Pojawienie się błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.
Objaśnienia dotyczące oceny interpretacji porównawczej
A. Koncepcja interpretacji porównawczej jest efektem poszukiwania przez zdającego sensów wynikających z zestawienia tekstów i wymaga ustalenia pewnych obszarów porównania, w których szuka się podobieństw i/lub różnic między utworami, a następnie wyciąga z tego wnioski. Koncepcja jest oceniana ze względu na to, czy jest niesprzeczna z utworami i czy jest spójna.
Koncepcja jest:
niesprzeczna z utworami, jeśli znajduje potwierdzenia w obu tekstach, przy czym porównywane obszary są dla tekstów trafne i istotne, a nie drugorzędne.
częściowo sprzeczna z utworami, jeśli jedynie we fragmentach (lub fragmencie) znajduje potwierdzenie w tekstach lub porównywane obszary są dla tekstów drugorzędne.
całkowicie sprzeczna z utworami, jeśli nawet we fragmentach (lub fragmencie) nie znajduje potwierdzenia w tekstach.
Koncepcja jest:
spójna, gdy wypowiedź w sposób wystarczający dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej obejmuje i łączy w całość sensy obu utworów.
częściowo spójna, gdy wypowiedź obejmuje i łączy sensy obu utworów, ale w sposób niewystarczający dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej.
niespójna, gdy wypowiedź obejmuje sensy każdego tekstu, ale ich nie łączy (tzn. wypowiedź składa się z dwóch niepowiązanych ze sobą interpretacji).
Brak koncepcji to brak wskazania zasady zestawienia utworów.
B. Uzasadnienie interpretacji jest oceniane ze względu na to, czy jest trafne i czy jest pogłębione.
Uzasadnienie trafne zawiera wyłącznie powiązane z tekstami argumenty na rzecz odczytania sensów wynikających z zestawienia utworów. Argumenty muszą wynikać ze sfunkcjonalizowanej analizy, to znaczy wywodzić się z formy lub/i treści tekstów.
Uzasadnienie jest:
częściowo trafne, jeśli w pracy – oprócz argumentów niepowiązanych z tekstami lub/i niewynikających ze sfunkcjonalizowanej analizy – pojawi się przynajmniej jeden argument powiązany z tekstami i wynikający ze sfunkcjonalizowanej analizy.
pogłębione, jeśli znajduje potwierdzenie nie tylko w tekstach, ale także w kontekstach (np. biograficznym, historycznoliterackim, filozoficznym, kulturowym). Zdający powinien choć częściowo rozwinąć przywołany kontekst, aby uzasadnić jego pojawienie się.
niepogłębione, gdy wszystkie argumenty są sfunkcjonalizowane, ale zdający przywołał je tylko z tekstów albo tylko z kontekstów.
C. Poprawność rzeczową ocenia się na podstawie liczby błędów rzeczowych. Pomyłki (np. w nazwach własnych lub datach) niewpływające na koncepcję interpretacyjną uważa się za usterki, a nie błędy rzeczowe.
Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości (1) tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, oraz (2) kontekstu interpretacyjnego przywołanego przez zdającego.
D. Kompozycja oceniana jest ze względu na funkcjonalność segmentacji i uporządkowanie tekstu zgodnie z wybranym przez ucznia gatunkiem wypowiedzi. Należy wziąć pod uwagę, czy w tekście zostały wyodrębnione – językowo i graficznie – części pracy oraz akapity niezbędne dla jasnego przedstawienia koncepcji interpretacyjnej i uzasadniających ją argumentów, a także czy wyodrębnione części i akapity są logicznie oraz konsekwentnie uporządkowane (bez luk i zbędnych powtórzeń).
Kompozycja jest funkcjonalna, jeśli podział tekstu na segmenty (części) i ich porządek (układ) są ściśle powiązane z porządkiem treści i realizowanymi w tekście funkcjami retorycznymi. Odejście od zasady trójdzielnej kompozycji nie jest błędem, jeśli segmentacja jest funkcjonalna.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 2 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.
Uwaga: Pojawienie się błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.
Kategorie E–H (oba tematy)
E. Spójność lokalną ocenia się na podstawie zgodności logicznej i gramatycznej między kolejnymi, znajdującymi się w bezpośrednim sąsiedztwie zdaniami w akapitach. Znaczne zaburzenia spójności wypowiedzi to np. akapity zbudowane z sekwencji zdań niepowiązanych ze sobą ani logicznie, ani gramatycznie (potok luźnych myśli, skojarzeń).
F. Styl tekstu ocenia się ze względu na stosowność.
Styl uznaje się za:
stosowny, jeśli zachowana jest zasada decorum (dobór środków językowych jest celowy i adekwatny do wybranego przez ucznia gatunku wypowiedzi, sytuacji egzaminacyjnej, tematu i intencji wypowiedzi oraz odmiany pisanej języka). Dopuszcza się drobne, sporadyczne odstępstwa od stosowności.
częściowo stosowny dotyczy wypowiedzi, w której zdający niefunkcjonalnie łączy różne style, nie kontroluje jednolitości stylu, np. w wypowiedzi pojawiają się wyrazy i konstrukcje z języka potocznego, nieoficjalnego, wtręty ze stylu urzędowego, nadmierna metaforyka. Mieszanie różnych stylów wypowiedzi uznaje się za uzasadnione, jeśli jest funkcjonalne.
niestosowny, jeśli wypowiedź zawiera np. wulgaryzmy lub ma charakter obraźliwy.
Styl wypracowania nie musi być zgodny z upodobaniami stylistycznymi egzaminatora.
G. Poprawność językowa oceniana jest ze względu na liczbę i wagę błędów składniowych, leksykalnych, słowotwórczych, frazeologicznych, fleksyjnych i stylistycznych.
Błąd stylistyczny to konstrukcja zgodna z normą językową, ale niewłaściwa w sytuacji, w której powstaje tekst, oraz nieodpowiednia dla stylu, w jakim tekst jest pisany, np. udziwniona metafora, niefunkcjonalny kolokwializm, wulgaryzm, nieuzasadnione powtórzenie leksykalne lub składniowe. Błędów logicznych nie uznaje się za błędy stylistyczne.
H. Poprawność zapisu ocenia się ze względu na liczbę błędów ortograficznych i interpunkcyjnych (szacowaną odpowiednio do objętości tekstu) oraz ich wagę (błędy rażące i nierażące). Za błąd rażący uznaje się błąd, który polega na naruszeniu ogólnej reguły ortograficznej lub interpunkcyjnej w zapisie słów lub fraz o wysokiej frekwencji. Ewentualne wątpliwości rozstrzygają ustalenia Rady Języka Polskiego i klasyfikacja błędów interpunkcyjnych Jerzego Podrackiego.