Wypracowanie, matura czerwiec 2022, język polski rozszerzony
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.
Temat 1
Określ, jaki problem podejmuje Anna Martuszewska w podanym tekście. Zajmij stanowisko wobec rozwiązania przyjętego przez autorkę, odwołując się do tego tekstu oraz innych tekstów kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
Anna Martuszewska
Literackie kategorie związane z milczeniem i przemilczeniem
Kategoria milczenia – pojawiająca się w ostatnich latach bezpośrednio w publicystyce na styku etyki i literatury bądź też polityki i literatury – istnieje zarówno w samej literaturze, jako nieodzowny składnik, od jej początków, jak też od bardzo dawna pojawia się w wiedzy o literaturze.
Zarówno praeteritio, pojmowana jako „zapowiedź przemilczenia pewnych spraw”, „wykorzystana jako okazja do zwrócenia na nie uwagi słuchaczy”, jak i aposiopesis, czyli „przerwanie wypowiedzi i porzucenie pewnego jej wątku motywowane wzruszeniem, odrazą, wstydliwością itp.”¹, przenoszą problematykę milczenia i przemilczenia na teren u k s z t a ł t o w a n i a n a r r a c j i, a właściwie – na teren kompozycji utworu.
Przemilczenia kompozycyjne są stosunkowo często wprowadzane przy pomocy sygnalizujących je wzmianek narracyjnych, jak na przykład: „Na koniec tej sceny spuścimy zasłonę miłosierdzia”².
Wzmianki te z jednej strony niejako tłumaczą eliminację pewnych opisów, z drugiej zaś – podkreślają istnienie zjawisk, które można by przedstawić, i powody braku ich prezentacji (czasem nawet bezpośrednio wskazują i interpretują faktyczną lub rzekomą niemożność ich opisu).
Pokaż cały tekst
Z kompozycją zdecydowanie powiązane są takie chwyty, jak z a g a d k a i r e t a r d a c j a (czyli opóźnione wprowadzenie przedstawionego przedmiotu), a wreszcie – t a j e m n i c z o ś ć wszelkiego rodzaju, leżąca u podstaw zarówno romantycznej powieści poetyckiej³, jak i szeroko pojętej literatury sensacyjnej, uwidoczniająca się zresztą także na innych poziomach dzieła literackiego. Większość tych zjawisk jest przy tym w utworach wyraźnie sygnalizowana (np. przez pytania bądź bezpośrednie komentarze w rodzaju Mickiewiczowskiego „A kto dziewczyna? ja nie wiem”⁴). Milczenie będące efektem tych zabiegów ma w tym wypadku wyraźny charakter znaku, pełniącego oczywiście bardzo rozmaite funkcje semantyczne. Często zresztą jest to raczej przemilczenie, ponieważ temat jego zostaje ściśle określony, a zagadka jest rozwiązana w dalszej części utworu (przeważnie w finale), zamilknięcie znika w kolejnym rozdziale czy dialogu, wprowadzany z opóźnieniem przedmiot kiedyś jednak – w kolejnej scenie czy w następnym opisie – pojawia się. W tym wypadku kontekstem służącym do wypełniania miejsc „pustych” staje się sam utwór, a ściślej mówiąc – te jego partie, które następują po wprowadzeniu zabiegu sygnalizującego przemilczenie, przede wszystkim partie finalne.
Wśród kompozycyjnych zjawisk znajdujących się w kontekście milczenia i przemilczenia szczególną funkcję pełnią l u k i i n f o r m a c y j n e p o j a w i a j ą c e s i ę w ż y c i o r y s i e p o s t a c i. Decydują one o ukształtowaniu w wyobraźni odbiorcy takich dwu wielkich figur semantycznych, jak fabuła i bohater. Ich wypełnianie, nie zawsze zresztą możliwe i konieczne, dokonuje się zgodnie z zasadą wewnątrz- i zewnątrzliterackiego prawdopodobieństwa, czyli znów w grę wchodzi zarówno znajomość literackich konwencji, jak i szeroko pojętego extra-tekstu, tj. powszechnie przyjętych opinii o życiu i świecie, a nawet, być może, także – znajomość praw rządzących tym życiem i światem.
Milczenie wreszcie może być tematem całego utworu lub jego części. Najczęściej bywa tak w liryce, w której jest ono przeważnie połączone ze stanem emocjonalnym podmiotu, np. z intensywnym przeżywaniem miłości.
Mowa ezopowa⁵ traktowana jest jako swoisty sposób przemilczenia domagającego się wypełnienia, apelującego do pamięci odbiorcy i jego zdolności kojarzenia. Takiemu pojmowaniu tej kategorii sprzyja przede wszystkim znajomość warunków historycznych, w których kształtuje się mowa ezopowa. W warunkach tych istnieje zazwyczaj ostro egzekwowany zakaz mówienia (tj. ściślej: zakaz publicznego mówienia czy pisania) o określonych sprawach. Jest to oczywiście sytuacja wymuszonego milczenia na pewne tematy, w czasach polskiego pozytywizmu przede wszystkim na tematy związane ze sprawą narodową.
Na podstawie: Anna Martuszewska, Pozytywistyczna mowa ezopowa w kontekście literackich kategorii dotyczących milczenia i przemilczenia, „Pamiętnik Literacki”, 2/1986.
¹ Cytaty wyjaśniające pojęcia praeteritio i aposiopesis pochodzą ze Słownika terminów literackich M. Głowińskiego, T. Kostkiewiczowej, A. Okopień-Sławińskiej, J. Sławińskiego (Wrocław 1976).
² Cytat z powieści przygodowej dla młodzieży pt. Przygody Tomka Sawyera Marka Twaina.
³ Powieść poetycka – ukształtowany w okresie romantyzmu gatunek poezji narracyjnej, powstały z połączenia elementów epickich i lirycznych; rozbudowany utwór wierszowany zawierający fabułę nasyconą momentami dramatycznymi i odznaczający się silnym zsubiektywizowaniem opowiadania i opisu.
⁴ Cytat z ballady Świtezianka Adama Mickiewicza.
⁵ Mowa ezopowa – sposób formułowania wypowiedzi, przy którym treści – często moralizujące lub satyryczne – nie są wysłowione bezpośrednio, lecz występują pod osłoną alegorii, symboli lub wieloznacznych fabuł. Określenie pochodzi od imienia bajkopisarza greckiego Ezopa (VI w. p.n.e.).
Temat 2
Dokonaj interpretacji porównawczej podanych utworów. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
Wisława Szymborska
Życie na poczekaniu
Życie na poczekaniu.
Przedstawienie bez próby.
Ciało bez przymiarki.
Głowa bez namysłu.
Nie znam roli, którą gram.
Wiem tylko, że jest moja, niewymienna.
O czym jest sztuka,
zgadywać muszę wprost na scenie.
Kiepsko przygotowana do zaszczytu życia,
narzucone mi tempo akcji znoszę z trudem.
Improwizuję, choć brzydzę się improwizacją.
Potykam się co krok o nieznajomość rzeczy.
Mój sposób bycia zatrąca zaściankiem.
Moje instynkty to amatorszczyzna.
Trema, tłumacząc mnie, tym bardziej upokarza.
Okoliczności łagodzące odczuwam jako okrutne.
Nie do cofnięcia słowa i odruchy,
nie doliczone gwiazdy,
charakter jak płaszcz w biegu dopinany –
oto żałosne skutki tej nagłości.
Gdyby choć jedną środę przećwiczyć zawczasu,
albo choć jeden czwartek raz jeszcze powtórzyć!
A tu już piątek nadchodzi z nie znanym mi scenariuszem.
Czy to w porządku – pytam
(z chrypką w głosie,
bo nawet mi nie dano odchrząknąć za kulisami).
Złudna jest myśl, że to tylko pobieżny egzamin
składany w prowizorycznym pomieszczeniu. Nie.
Stoję wśród dekoracji i widzę, jak są solidne.
Uderza mnie precyzja wszelkich rekwizytów.
Pokaż cały tekst
Aparatura obrotowa działa od długiej już chwili.
Pozapalane zostały najdalsze nawet mgławice⁶.
Och, nie mam wątpliwości, że to premiera.
I cokolwiek uczynię,
zamieni się na zawsze w to, co uczyniłam.
[Z tomu Wielka liczba, 1976]
Wisława Szymborska, Życie na poczekaniu, [w:] tejże, Wybór poezji, Wrocław 2020.
⁶ Mgławica – zagęszczenie materii międzygwiezdnej, świecące otoczenie gwiazdy.
Cyprian Kamil Norwid
Marionetki
1
Jak się nie nudzić? gdy oto nad globem
Milion gwiazd cichych się świeci,
A każda innym jaśnieje sposobem,
A wszystko stoi – i leci...
2
I ziemia stoi – i wieków otchłanie,
I wszyscy żywi w tej chwili,
Z których i jednej kostki nie zostanie,
Choć będą ludzie, jak byli...
3
Jak się nie nudzić na scenie tak małéj,
Tak niemistrzowsko zrobionéj,
Gdzie wszystkie wszystkich Ideały grały,
A teatr życiem płacony –
4
Doprawdy nie wiem, jak tu chwilę dobić,
Nudy mię biorą najszczersze;
Co by tu na to, proszę Pani, zrobić,
Czy pisać prozę, czy wiersze? –
5
Czy nic nie pisać... tylko w słońca blasku
Siąść czytać romans ciekawy:
Co pisał Potop na ziarneczkach piasku,
Pewno dla ludzkiej zabawy (!) –
6
Lub jeszcze lepiej – znam dzielniejszy sposób
Przeciw tej nudzie przeklętéj:
Zapomnieć l u d z i, a bywać u o s ó b,
– Krawat mieć ślicznie zapięty!...
[1861]
Cyprian Kamil Norwid, Marionetki, [w:] tegoż, Człowiek, Warszawa 2020.
Zanim zaczniesz pisaćOpcjonalnie
Jak podejść do tego wypracowania
To arkusz w formule obowiązującej do 2022 roku: rozprawka albo interpretacja tekstu z arkusza. Dziś ćwiczy na nim czytanie tematu, stawianie tezy i argumentowanie tekstem.
Wybierz temat i formę
Temat 1 to zwykle wypowiedź argumentacyjna do fragmentu z arkusza, temat 2 interpretacja wiersza albo interpretacja porównawcza.
Postaw tezę albo koncepcję interpretacyjną
W rozprawce: stanowisko wobec problemu z polecenia. W interpretacji: jedno zdanie o tym, o czym jest utwór i co z tego wynika.
Uzasadniaj tekstem
Każdy argument opieraj na konkretnym miejscu we fragmencie i na całym utworze, a w rozprawce także na innym tekście kultury.
Zamknij kompozycję
Wstęp, akapity z jedną myślą, zakończenie z wnioskiem. Kryteria tej formuły znajdziesz w rozwiązaniu.
Czego unikać
- streszczania fragmentu
- interpretacji bez odwołań do tekstu
- przenoszenia wymagań nowej formuły (liczba kontekstów, lista lektur) na ten arkusz
Za co są punkty
Punktacja starej formuły ma osiem kategorii od A do H; najwięcej punktów jest za tezę i jej uzasadnienie.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Co musi być w pracy na dany temat
Temat 1
Określenie problemu, np.:
kategoria milczenia / przemilczenia w tekście literackim
sposoby wprowadzania przemilczenia do tekstu literackiego (celowe zabiegi kompozycyjne, mowa ezopowa).
Uwaga. Określenie problemu jest pełne, jeśli praca zawiera odtworzenie problemu oraz jego interpretację, czyli:
wyjaśnienie, jak się rozumie problem (kategorię milczenia / przemilczenia w tekście literackim), z czego on wynika
umieszczenie tego problemu w odpowiednim kontekście.
Rozwiązanie problemu przyjęte przez Annę Martuszewską, np.:
kategoria milczenia / przemilczenia pełni w tekście literackim różne funkcje znaczeniowe
kategoria milczenia / przemilczenia wpływa na odbiór tekstu literackiego
odczytanie znaczenia różnych zabiegów milczenia / przemilczenia w tekście literackim jest możliwe pod warunkiem znajomości np. kontekstu historycznego, konwencji literackich.
Objaśnienia (temat 1.):
A. Określenie problemu uważa się za:
pełne, jeśli praca zawiera zarówno odtworzenie problemu (np. w postaci pytania), jak i jego interpretację, czyli umieszczenie tego problemu w odpowiednim kontekście. Interpretacja problemu powinna być uzasadniona (np. wagę problemu można uzasadnić jego historycznymi uwarunkowaniami lub współczesnymi implikacjami);
niepełne, jeśli praca nie zawiera interpretacji trafnie rozpoznanego problemu;
częściowo zgodne z tekstem, jeśli zdający nie w pełni rozpoznaje problem główny lub wydobywa z tekstu tylko problem drugorzędny.
B. Uczeń powinien omówić i ocenić rozwiązanie zaproponowane przez autora w przedstawionym tekście. Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu uważa się za:
częściowo adekwatne do tekstu, gdy zniekształca rozwiązanie proponowane przez autora;
pełne, gdy zawiera ono odtworzenie rozwiązania przyjętego przez autora tekstu oraz trafne odwołania do innych tekstów kultury uzasadniające stanowisko zdającego;
niepełne, kiedy brak trafnego odwołania do innych tekstów kultury uzasadniających stanowisko zdającego.
C. Pomyłki (np. w nazwach własnych lub datach) niewpływające na sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu uważa się za usterki, a nie błędy rzeczowe. Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości (1) tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, oraz (2) kontekstu interpretacyjnego przywołanego przez zdającego.
Temat 2
W realizacji zadania istotne jest porównywanie (najlepiej równoległe) obu tekstów.
Jeśli zdający podejmuje się interpretacji najpierw pierwszego tekstu, to interpretując drugi tekst, powinien nawiązywać w swoim porównaniu do pierwszego tekstu.
Krótkie, dwu- czy trzyzdaniowe porównanie na końcu wypracowania jest niewystarczające.
Objaśnienia (temat 2.):
A. Koncepcja interpretacji porównawczej jest efektem poszukiwania przez zdającego sensów wynikających z zestawienia tekstów i wymaga ustalenia pewnych obszarów porównania, w których szuka się podobieństw i/lub różnic między utworami, a następnie wyciąga z tego wnioski. Koncepcja jest:
niesprzeczna z utworami, jeśli znajduje potwierdzenia w obu tekstach, przy czym porównywane obszary są dla tekstów trafne i istotne, a nie drugorzędne;
częściowo sprzeczna z utworami, jeśli jedynie we fragmentach (lub fragmencie) znajduje potwierdzenie w tekstach lub porównywane obszary są dla tekstów drugorzędne;
całkowicie sprzeczna z utworami, jeśli nawet we fragmentach (lub fragmencie) nie znajduje potwierdzenia w tekstach.
Koncepcja jest:
spójna, gdy wypowiedź w sposób wystarczający dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej obejmuje i łączy w całość sensy obu utworów;
częściowo spójna, gdy wypowiedź obejmuje i łączy sensy obu utworów, ale w sposób niewystarczający dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej;
niespójna, gdy wypowiedź obejmuje sensy każdego tekstu, ale ich nie łączy (tzn. wypowiedź składa się z dwóch niepowiązanych ze sobą interpretacji).
Brak koncepcji to brak wskazania zasady zestawienia utworów.
B. Uzasadnienie trafne zawiera wyłącznie powiązane z tekstami argumenty na rzecz odczytania sensów wynikających z zestawienia utworów. Argumenty muszą wynikać ze sfunkcjonalizowanej analizy, to znaczy wywodzić się z formy lub/i treści tekstów. Uzasadnienie jest:
częściowo trafne, jeśli w pracy – oprócz argumentów niepowiązanych z tekstami lub/i niewynikających ze sfunkcjonalizowanej analizy – pojawi się przynajmniej jeden argument powiązany z tekstami i wynikający ze sfunkcjonalizowanej analizy;
pogłębione, jeśli znajduje potwierdzenie nie tylko w tekstach, ale także w kontekstach (np. biograficznym, historycznoliterackim, filozoficznym, kulturowym). Zdający powinien choć częściowo rozwinąć przywołany kontekst, aby uzasadnić jego pojawienie się;
niepogłębione, gdy wszystkie argumenty są sfunkcjonalizowane, ale zdający przywołał je tylko z tekstów albo tylko z kontekstów.
C. Pomyłki (np. w nazwach własnych lub datach) niewpływające na koncepcję interpretacyjną uważa się za usterki, a nie błędy rzeczowe. Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości (1) tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, oraz (2) kontekstu interpretacyjnego przywołanego przez zdającego.
Kryteria oceniania: 40 pkt
Temat 1. Kryteria oceny wypowiedzi argumentacyjnej (maksymalnie 40 pkt)
A. Określenie problemu (0–9 pkt):
określenie problemu zgodne z tekstem i pełne.
określenie problemu zgodne z tekstem, ale niepełne.
określenie problemu częściowo zgodne z tekstem.
brak określenia problemu lub problem niezgodny z tekstem.
B. Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu (0–9 pkt):
stanowisko adekwatne do tekstu i pełne.
stanowisko adekwatne do tekstu, ale niepełne.
stanowisko częściowo adekwatne do tekstu.
brak stanowiska lub stanowisko nieadekwatne do tekstu.
C. Poprawność rzeczowa (0–2 pkt):
brak błędów rzeczowych.
jeden błąd lub więcej błędów rzeczowych.
D. Zamysł kompozycyjny (0–6 pkt):
kompozycja funkcjonalna.
zaburzenia funkcjonalności kompozycji.
brak zamysłu kompozycyjnego.
E. Spójność lokalna (0–2 pkt):
pełna spójność wypowiedzi lub nieznaczne zaburzenia spójności.
znaczne zaburzenia spójności.
wypowiedź niespójna.
F. Styl tekstu (0–4 pkt):
styl stosowny.
styl częściowo stosowny.
styl niestosowny.
G. Poprawność językowa (0–4 pkt):
brak błędów lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
H. Poprawność zapisu (0–4 pkt):
zapis w pełni poprawny lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 3 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.
Uwaga: Pojawienie się błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.
ALBO
Temat 2. Kryteria oceny interpretacji porównawczej (maksymalnie 40 pkt)
A. Koncepcja porównywania utworów (0–6 pkt):
koncepcja niesprzeczna z utworami i spójna.
koncepcja niesprzeczna z utworami i częściowo spójna.
koncepcja częściowo sprzeczna z utworami.
koncepcja sprzeczna z utworami lub brak koncepcji.
B. Uzasadnienie tezy interpretacyjnej (0–12 pkt):
uzasadnienie trafne, pogłębione.
uzasadnienie trafne, ale niepogłębione.
uzasadnienie częściowo trafne.
brak trafnych argumentów uzasadniających interpretację porównawczą.
C. Poprawność rzeczowa (0–2 pkt):
brak błędów rzeczowych.
jeden błąd lub więcej błędów rzeczowych.
D. Zamysł kompozycyjny (0–6 pkt):
kompozycja funkcjonalna.
zaburzenia funkcjonalności kompozycji.
brak zamysłu kompozycyjnego.
E. Spójność lokalna (0–2 pkt):
pełna spójność wypowiedzi lub nieznaczne zaburzenia spójności.
znaczne zaburzenia spójności.
wypowiedź niespójna.
F. Styl tekstu (0–4 pkt):
styl stosowny.
styl częściowo stosowny.
styl niestosowny.
G. Poprawność językowa (0–4 pkt):
brak błędów lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
H. Poprawność zapisu (0–4 pkt):
zapis w pełni poprawny lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 2 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.
Uwaga: Pojawienie się błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.