Wszystkie karty
Komórka i związki organiczne
- OsmozaPrzenikanie wody przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o niższym stężeniu substancji rozpuszczonych do roztworu o wyższymDyfuzja dotyczy substancji rozpuszczonych; w osmozie przemieszcza się tylko woda.
- Dyfuzja ułatwionaTransport substancji przez błonę zgodnie z gradientem stężeń, z udziałem białek kanałowych lub nośnikowych, bez nakładu energii z ATPOd transportu aktywnego różni się kierunkiem (z gradientem) i brakiem zużycia ATP.
- Transport aktywnyTransport substancji przez błonę wbrew gradientowi stężeń, z nakładem energii (zwykle z ATP), przez białka nośnikowePrzykład: pompa sodowo-potasowa, która wypompowuje 3 jony Na+ i wpompowuje 2 jony K+.
- PlazmolizaOdstawanie protoplastu od ściany komórkowej po utracie wody w roztworze hipertonicznymZachodzi tylko w komórkach ze ścianą. Erytrocyt w roztworze hipertonicznym się obkurcza. Odwrotny proces to deplazmoliza.
- TurgorCiśnienie, jakie protoplast wywiera na ścianę komórkową po pobraniu wodyUsztywnia rośliny zielne; jego spadek to więdnięcie.
- EndocytozaPobieranie substancji do komórki przez wpuklenie błony i utworzenie pęcherzykaFagocytoza: cząstki stałe. Pinocytoza: krople płynu. Odwrotny proces to egzocytoza.
- Aparat GolgiegoModyfikuje, sortuje i pakuje do pęcherzyków białka i lipidy z siateczki śródplazmatycznej; tworzy lizosomyBiałka syntetyzuje szorstka siateczka śródplazmatyczna, nie aparat Golgiego.
- LizosomPęcherzyk z enzymami hydrolitycznymi, który trawi wewnątrz komórki pobrane cząstki i zużyte organellaEnzymy lizosomów działają w kwaśnym środowisku.
- Teoria endosymbiozyMitochondria i chloroplasty pochodzą od bakterii pochłoniętych przez komórkę przodka eukariontówDowody: własne koliste DNA, rybosomy typu 70S, podwójna błona, podział przez rozdwojenie.
- Wiązanie peptydoweWiązanie między grupą karboksylową jednego aminokwasu a grupą aminową drugiego, powstające z wydzieleniem cząsteczki wodyTo reakcja kondensacji; rozkład wiązania to hydroliza.
- Denaturacja białkaUtrata struktury przestrzennej białka (a z nią funkcji) pod wpływem m.in. wysokiej temperatury, zmiany pH, soli metali ciężkichWiązania peptydowe zostają nienaruszone, więc struktura pierwszorzędowa się nie zmienia.
- GlikogenZapasowy polisacharyd zwierząt i grzybów, zbudowany z rozgałęzionych łańcuchów glukozy, magazynowany w wątrobie i mięśniachZapasem roślin jest skrobia. Celuloza i chityna pełnią funkcję budulcową.
- FosfolipidyLipidy złożone z hydrofilowej „główki” z resztą fosforanową i dwóch hydrofobowych „ogonów” kwasów tłuszczowych; budują dwuwarstwę błonOgony kierują się do wnętrza dwuwarstwy, główki do wody.
- Komplementarność zasad azotowychW DNA adenina łączy się z tyminą (2 wiązania wodorowe), guanina z cytozyną (3); w RNA adenina z uracylemWięcej par G-C oznacza trwalszą nić i wyższą temperaturę denaturacji DNA.
Enzymy i metabolizm
- EnzymBiokatalizator (zwykle białko), który obniża energię aktywacji reakcji i po reakcji pozostaje niezmienionyEnzym nie zmienia bilansu energetycznego reakcji ani położenia równowagi, tylko jej szybkość.
- Inhibicja kompetycyjnaInhibitor podobny do substratu wiąże się z centrum aktywnym enzymu i konkuruje z substratemZnosi ją zwiększenie stężenia substratu. Inhibitor niekompetycyjny wiąże się poza centrum aktywnym.
- KoenzymDrobnocząsteczkowy niebiałkowy związek organiczny, który współdziała z enzymem, przenosząc elektrony, protony lub grupy chemiczneNp. NAD+, FAD, koenzym A; wiele powstaje z witamin z grupy B.
- AnabolizmReakcje syntezy związków złożonych z prostszych, wymagające dostarczenia energii (endoergiczne)Katabolizm: rozkład związków złożonych, z uwolnieniem energii (egzoergiczny).
- GlikolizaRozkład glukozy do dwóch cząsteczek pirogronianu w cytozolu; zysk netto 2 ATP i 2 NADHNie wymaga tlenu; to wspólny etap oddychania tlenowego i fermentacji.
- Cykl KrebsaUtlenianie reszty acetylowej (z acetylo-CoA) do CO2 w macierzy mitochondrium, z wytworzeniem NADH, FADH2 i ATPTlen nie bierze w nim udziału bezpośrednio, ale bez tlenu cykl staje, bo nie odtwarza się NAD+.
- Łańcuch oddechowyPrzenoszenie elektronów z NADH i FADH2 na tlen w wewnętrznej błonie mitochondrium; powstaje woda i gradient protonów napędzający syntazę ATPTlen jest końcowym akceptorem elektronów. Synteza ATP tą drogą to fosforylacja oksydacyjna.
- Fermentacja mleczanowaRedukcja pirogronianu do mleczanu, która odtwarza NAD+ dla glikolizy; zysk 2 ATP z cząsteczki glukozyZachodzi w mięśniach przy niedoborze tlenu i u bakterii mlekowych. Alkoholowa daje etanol i CO2.
- Faza zależna od światła fotosyntezyZachodzi w błonach tylakoidów: fotoliza wody, wydzielenie tlenu i wytworzenie ATP oraz NADPHTlen z fotosyntezy pochodzi z wody, nie z CO2.
- Cykl CalvinaWiązanie CO2 przez RuBisCO w stromie chloroplastu i redukcja do cukru (aldehydu 3-fosfoglicerynowego) kosztem ATP i NADPHNie wymaga światła bezpośrednio, ale zależy od produktów fazy jasnej.
- ChemosyntezaAsymilacja CO2 z wykorzystaniem energii z utleniania prostych związków nieorganicznychPrzeprowadzają ją niektóre bakterie, np. nitryfikacyjne i siarkowe.
Dziedziczenie i zmienność
- AllelJedna z alternatywnych form genu, zajmująca to samo miejsce (locus) w chromosomach homologicznychGen to odcinek DNA; allel to jego wariant.
- HomozygotaOsobnik, który ma dwa jednakowe allele danego genuHeterozygota ma dwa różne allele. Homozygota recesywna ujawnia cechę recesywną.
- Dominacja niezupełnaFenotyp heterozygoty jest pośredni między fenotypami obu homozygotNp. różowe kwiaty po skrzyżowaniu czerwonych i białych. W F2 stosunek fenotypów 1 : 2 : 1.
- KodominacjaW heterozygocie ujawniają się w pełni oba alleleNp. grupa krwi AB: na erytrocytach są oba antygeny, A i B. To nie jest cecha pośrednia.
- Allele wielokrotneWięcej niż dwa allele danego genu w populacjiNp. allele IA, IB i i grup krwi. Jeden osobnik ma i tak najwyżej dwa z nich.
- Krzyżówka testowaKrzyżowanie osobnika o fenotypie dominującym z homozygotą recesywną w celu ustalenia jego genotypuJeśli w potomstwie pojawi się cecha recesywna, badany osobnik był heterozygotą.
- Geny sprzężoneGeny leżące w tym samym chromosomie, dziedziczone zwykle razemRozdziela je crossing-over; im dalej od siebie leżą, tym częściej.
- Crossing-overWymiana odcinków między niesiostrzanymi chromatydami chromosomów homologicznych w profazie I mejozyDaje nowe układy alleli (rekombinację), więc zwiększa zmienność.
- Cecha sprzężona z płciąCecha warunkowana genem leżącym w chromosomie XMężczyzna ma jeden chromosom X, więc recesywna choroba (hemofilia, daltonizm) ujawnia się u niego przy jednym allelu.
- Mutacja genowaZmiana sekwencji nukleotydów w obrębie genu: substytucja, delecja lub insercjaDelecja lub insercja liczby nukleotydów niepodzielnej przez 3 przesuwa ramkę odczytu.
- AneuploidiaZmiana liczby pojedynczych chromosomów w kariotypieNp. trisomia 21 (zespół Downa). Poliploidia to zwielokrotnienie całych zestawów chromosomów.
- PlejotropiaWpływ jednego genu na wiele cech organizmuNp. mukowiscydoza dotyka płuc, trzustki i układu rozrodczego.
Ekspresja genów i biotechnologia
- Semikonserwatywny charakter replikacjiKażda potomna cząsteczka DNA ma jedną nić rodzicielską i jedną nowo zsyntetyzowanąReplikacja zachodzi w fazie S interfazy.
- TranskrypcjaSynteza RNA na matrycy jednej nici DNA przez polimerazę RNAU eukariontów w jądrze komórkowym. Translacja to synteza białka na rybosomie.
- SplicingWycinanie intronów i łączenie eksonów w pre-mRNA podczas jego dojrzewaniaZachodzi u eukariontów, w jądrze. Dojrzały mRNA jest krótszy od genu.
- Degeneracja kodu genetycznegoJeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodonDlatego część mutacji punktowych nie zmienia białka (mutacje ciche). Odwrotnie nie ma: kodon koduje jeden aminokwas.
- Enzymy restrykcyjneEnzymy bakteryjne przecinające DNA w ściśle określonych sekwencjach (zwykle palindromowych)Często zostawiają lepkie końce, które ligaza łączy z innym DNA przeciętym tym samym enzymem.
- PCRŁańcuchowa reakcja polimerazy: powielanie wybranego fragmentu DNA in vitro w cyklach denaturacji, przyłączania starterów i wydłużaniaWymaga termostabilnej polimerazy DNA (np. Taq) i dwóch starterów.
- Elektroforeza DNARozdział fragmentów DNA według długości w żelu, w polu elektrycznym; DNA wędruje do anodyKrótsze fragmenty przesuwają się dalej. DNA ma ładunek ujemny dzięki resztom fosforanowym.
- PlazmidMała, kolista cząsteczka DNA bakterii, niezależna od chromosomu, używana jako wektor do przenoszenia genówCzęsto niesie geny oporności na antybiotyki, które służą do selekcji komórek z plazmidem.
- Organizm transgenicznyOrganizm, do którego genomu wprowadzono gen innego gatunkuKażdy organizm transgeniczny jest GMO, ale nie każde GMO jest transgeniczne.
Ewolucja
- Dobór naturalnyProces, w którym osobniki lepiej przystosowane do warunków środowiska mają większy sukces rozrodczy i częściej przekazują swoje alleleDziała na fenotypy, a zmienia częstość alleli w populacji.
- Dobór stabilizującyEliminuje osobniki o skrajnych wartościach cechy, faworyzuje wartości średnieKierunkowy przesuwa średnią w jedną stronę; rozrywający faworyzuje oba krańce.
- Dobór kierunkowyFaworyzuje osobniki o jednej skrajnej wartości cechy, przesuwając jej średnią w populacjiNp. narastanie oporności bakterii na antybiotyk.
- Dryf genetycznyLosowe zmiany częstości alleli w populacji, najsilniejsze w małych populacjachSzczególne przypadki: efekt założyciela i efekt wąskiego gardła.
- Pula genowaOgół alleli wszystkich osobników populacjiEwolucja to zmiana puli genowej w czasie.
- Narządy homologiczneNarządy o wspólnym pochodzeniu i podobnym planie budowy, które mogą pełnić różne funkcjeNp. kończyna przednia człowieka, skrzydło nietoperza, płetwa wieloryba. Świadczą o dywergencji.
- Narządy analogiczneNarządy pełniące podobną funkcję, ale o różnym pochodzeniuNp. skrzydło ptaka i owada. Świadczą o konwergencji.
- Specjacja allopatrycznaPowstawanie nowych gatunków z populacji rozdzielonych barierą geograficznąSympatryczna zachodzi bez bariery geograficznej, np. przez poliploidyzację u roślin.
- Izolacja rozrodczaBariery, które uniemożliwiają krzyżowanie się osobników różnych gatunków albo wydawanie płodnego potomstwaPrzykład izolacji postzygotycznej: bezpłodny muł.
Ekologia
- Nisza ekologicznaZespół wymagań gatunku wobec środowiska i rola, jaką pełni w ekosystemieNisza to nie miejsce. Miejsce życia to siedlisko.
- Gatunek wskaźnikowy (stenobiont)Gatunek o wąskim zakresie tolerancji na dany czynnik, którego obecność lub brak świadczy o stanie środowiskaNp. porosty wrażliwe na SO2 w powietrzu.
- MutualizmZależność, w której oba gatunki odnoszą korzyść i nie mogą bez siebie żyćNp. grzyb i glon w plesze porostu. Gdy współżycie nie jest konieczne, to protokooperacja.
- KomensalizmZależność, w której jeden gatunek odnosi korzyść, a drugi nie zyskuje ani nie traciNp. ryby podnawki przyczepione do rekina.
- Sukcesja pierwotnaKolejne zmiany biocenozy na terenie wcześniej niezasiedlonym, bez glebyNp. na zastygłej lawie. Wtórna zachodzi tam, gdzie gleba została, np. na pogorzelisku.
- Produkcja pierwotna nettoProdukcja pierwotna brutto pomniejszona o straty na oddychanie producentówTylko produkcja netto jest dostępna dla konsumentów.
- Przepływ energii w ekosystemieJednokierunkowy: na każdym poziomie troficznym większość energii jest tracona jako ciepło, na kolejny przechodzi ok. 10%Energia przepływa, a materia krąży. Stąd mała liczba poziomów troficznych.
- DestruenciOrganizmy rozkładające martwą materię organiczną do związków nieorganicznych (bakterie, grzyby)Zamykają obieg materii. Dżdżownica to detrytusożerca, nie destruent.
- EutrofizacjaWzbogacenie wód w biogeny (związki azotu i fosforu), prowadzące do zakwitów glonów i deficytu tlenuŹródła: nawozy spływające z pól i ścieki.
- BiomagnifikacjaWzrost stężenia trwałej substancji toksycznej w organizmach na kolejnych poziomach troficznychNp. DDT i rtęć: najwyższe stężenia u drapieżników szczytowych.
- Pojemność środowiskaMaksymalna liczebność populacji, jaką środowisko może utrzymać przez dłuższy czasPrzy niej wzrost liczebności się zatrzymuje (krzywa logistyczna w kształcie litery S).
Fizjologia człowieka
- HomeostazaUtrzymywanie względnie stałych warunków środowiska wewnętrznego organizmuOpiera się głównie na ujemnym sprzężeniu zwrotnym: odchylenie uruchamia reakcję, która je zmniejsza.
- InsulinaHormon komórek beta wysp trzustki obniżający stężenie glukozy we krwiGlukagon (komórki alfa) działa antagonistycznie: podnosi stężenie glukozy.
- Wazopresyna (ADH)Hormon zwiększający zwrotne wchłanianie wody w kanalikach zbiorczych nerekWytwarza ją podwzgórze, uwalnia tylna część przysadki. Alkohol hamuje jej wydzielanie.
- Etapy powstawania moczu w nefronieFiltracja w kłębuszku (mocz pierwotny), resorpcja zwrotna w kanalikach, sekrecja kanalikowa (mocz ostateczny)W moczu pierwotnym nie ma białek ani krwinek, jest glukoza, która wraca do krwi.
- Potencjał spoczynkowy neuronuRóżnica potencjałów ok. −70 mV między ujemnym wnętrzem a dodatnią powierzchnią błonyUtrzymuje go pompa sodowo-potasowa. Depolaryzację wywołuje napływ jonów Na+ do komórki.
- Synapsa chemicznaPołączenie, w którym neuroprzekaźnik uwolniony do szczeliny synaptycznej wiąże się z receptorami błony postsynaptycznejPrzewodzi impuls tylko w jedną stronę. Np. acetylocholina.
- AntygenSubstancja rozpoznawana przez układ odpornościowy jako obca, wywołująca odpowiedź immunologicznąPrzeciwciało to białko (immunoglobulina), które antygen swoiście wiąże.
- Limfocyty BPo aktywacji przekształcają się w komórki plazmatyczne wytwarzające przeciwciała oraz w komórki pamięciLimfocyty T cytotoksyczne niszczą zakażone komórki bezpośrednio.
- Odporność czynna sztucznaOdporność po szczepionce: organizm sam wytwarza przeciwciała i komórki pamięciBierna sztuczna to podanie gotowych przeciwciał (surowica), działa od razu, ale krótko.
- Odporność bierna naturalnaOdporność dzięki przeciwciałom otrzymanym od matki przez łożysko lub z mlekiemNie powstają komórki pamięci, więc mija po kilku miesiącach.
Sprawdź się na prawdziwych zadaniach: zadania z matury z odpowiedziami z klucza.