Wszystkie karty
Komórka i cząsteczki
- Każda żywa komórka eukariotyczna ma jądro?Nie. Dojrzałe erytrocyty ssaków i komórki rurek sitowych roślin nie mają jądraErytrocyty ptaków, gadów, płazów i ryb jądro mają.
- Ścianę komórkową mają tylko rośliny?Nie. Mają ją też grzyby (z chityny), bakterie (z mureiny) i wiele protistówŚciany nie mają komórki zwierzęce.
- Bakterie nie mają organelli. Czy mają rybosomy?Tak, rybosomy 70S. Nie mają organelli otoczonych błonąRybosomy 70S są też w mitochondriach i chloroplastach.
- Wirusy to najmniejsze komórki?Nie. Wirusy nie mają budowy komórkowej ani własnego metabolizmuNamnażają się tylko w komórce gospodarza.
- Materiałem genetycznym jest zawsze dwuniciowe DNA?Nie. U niektórych wirusów to RNA albo jednoniciowe DNARetrowirusy (np. HIV) przepisują RNA na DNA odwrotną transkryptazą.
- Kod genetyczny jest w pełni uniwersalny?Prawie. W mitochondriach są drobne odstępstwa, np. UGA koduje tam tryptofan zamiast STOPMimo to uniwersalność kodu to ważny dowód wspólnego pochodzenia organizmów.
- Każdy enzym jest białkiem?Nie. Rybozymy to cząsteczki RNA o aktywności katalitycznejNp. rRNA w rybosomie katalizuje tworzenie wiązania peptydowego.
- Enzymy działają najlepiej w pH obojętnym?Nie zawsze. Pepsyna ma optimum ok. pH 2, trypsyna w środowisku lekko zasadowymOptimum pH zależy od miejsca działania enzymu.
Rośliny i metabolizm
- Rośliny oddychają tylko w nocy?Nie. Oddychają przez całą dobę; w dzień oddychanie przykrywa intensywniejsza fotosyntezaPunkt kompensacyjny: natężenie światła, przy którym fotosynteza równoważy oddychanie.
- Fotosynteza zachodzi tylko w liściach?Nie. W każdej zielonej części rośliny, np. w łodygach kaktusówFotosyntezę przeprowadzają też glony i sinice.
- Fotosynteza wymaga chloroplastów?Nie. Sinice to prokarionty bez chloroplastów, a przeprowadzają fotosyntezę z wydzieleniem tlenuBarwniki mają w błonach tylakoidów leżących w cytoplazmie.
- Aparaty szparkowe są otwarte w dzień, a zamknięte w nocy?Nie u roślin CAM (np. kaktusów, gruboszowatych): otwierają je w nocyW nocy wiążą CO2 w kwasy organiczne, w dzień przy zamkniętych szparkach uwalniają go do cyklu Calvina. Oszczędzają wodę.
- U wszystkich roślin CO2 wiąże najpierw RuBisCO?Nie. U roślin C4 (np. kukurydzy) wstępnie wiąże go karboksylaza PEP w komórkach mezofiluCykl Calvina zachodzi w komórkach pochwy okołowiązkowej. To ogranicza fotooddychanie.
- Wszystkie rośliny są samożywne?Nie. Pasożyty bez chlorofilu (kanianka, łuskiewnik) pobierają związki organiczne od gospodarzaJemioła to półpasożyt: fotosyntetyzuje, a od gospodarza pobiera wodę z solami mineralnymi.
- Rośliny owadożerne są cudzożywne?Nie. Są samożywne; owady to dla nich źródło azotu i innych pierwiastkówRosną zwykle na glebach ubogich w azot, np. rosiczka na torfowiskach.
- Tkanki przewodzące to żywe komórki?Nie wszystkie. Naczynia i cewki drewna to martwe komórki, rurki sitowe łyka są żyweRurki sitowe nie mają jądra; steruje nimi sąsiednia komórka przyrurkowa.
- Każda roślina nasienna wytwarza owoce?Nie. Nagonasienne mają nasiona nieosłonięte owocemSzyszka sosny nie jest owocem. Owoc powstaje z zalążni, a zalążnię mają tylko okrytonasienne.
- Mejoza zawsze daje gamety?Nie. U roślin mejoza daje zarodniki, a gamety powstają w gametoficie przez mitozęU zwierząt mejoza daje bezpośrednio gamety.
- W cyklu życiowym roślin dominuje sporofit?Nie u mchów: dominuje haploidalny gametofit, a sporofit na nim wyrastaU paprotników i nasiennych dominuje diploidalny sporofit.
Genetyka i rozmnażanie
- Dziedziczymy geny po równo od obojga rodziców?Jądrowe tak, ale DNA mitochondrialne dziedziczymy tylko po matceMitochondria plemnika nie trafiają do zygoty. Choroby mitochondrialne przekazuje tylko matka.
- Płeć heterogametyczną (dwa różne chromosomy płci) mają samce?Nie u ptaków: samica ma chromosomy ZW, samiec ZZU ssaków heterogametyczny jest samiec (XY).
- Mutacje są zawsze szkodliwe?Nie. Bywają obojętne albo korzystneHeterozygoty z allelem anemii sierpowatej są bardziej odporne na malarię.
- Allel dominujący jest zawsze częstszy w populacji?Nie. Dominacja mówi o ujawnianiu się w fenotypie, a nie o częstościPolidaktylię warunkuje allel dominujący, a jest rzadka.
- Haploidalne są tylko gamety?Nie. Haploidalne są np. trutnie pszczoły miodnej i gametofity roślinTrutnie rozwijają się z niezapłodnionych jaj.
- Do rozwoju zarodka zwierzęcia zawsze potrzebne jest zapłodnienie?Nie. W partenogenezie zarodek rozwija się z niezapłodnionej komórki jajowejNp. trutnie, mszyce, wioślarki, niektóre jaszczurki.
Zwierzęta i systematyka
- Wszystkie ssaki rodzą żywe młode?Nie. Stekowce (dziobak, kolczatka) składają jajaMłode i tak karmią mlekiem, bo to cecha wszystkich ssaków.
- Żyrafa ma więcej kręgów szyjnych niż człowiek?Nie. Prawie wszystkie ssaki mają 7 kręgów szyjnych, u żyrafy są po prostu bardzo długieNieliczne wyjątki to leniwce i manaty.
- Wieloryby żyją w wodzie, więc oddychają skrzelami?Nie. To ssaki, oddychają płucami i wynurzają się po powietrze
- Serce kręgowców ma cztery jamy?Nie u wszystkich. Ryby mają 2 jamy, płazy i większość gadów 3, ptaki i ssaki 4Wśród gadów cztery jamy mają krokodyle.
- Grzyby to rośliny?Nie. Są cudzożywne, mają ściany z chityny i zapas w postaci glikogenuEwolucyjnie są bliżej zwierząt niż roślin.
- Porosty to rośliny?Nie. To trwały związek grzyba z glonem lub sinicą
- Archeowce to rodzaj bakterii?Nie. To osobna domena prokariontów, w niektórych cechach bliższa eukariontomIch ściana nie zawiera mureiny. Wiele z nich to ekstremofile.
Człowiek
- Żyłami płynie krew odtlenowana?Nie zawsze. Żyły płucne niosą krew natlenioną, a tętnica płucna odtlenowanąTętnica prowadzi krew OD serca, żyła DO serca, niezależnie od natlenienia.
- Krew z jelit płynie prosto do serca?Nie. Żyła wrotna prowadzi ją najpierw do wątrobyWątroba magazynuje glukozę i unieszkodliwia toksyny, zanim krew trafi do krążenia.
- Każdą reakcję na bodziec steruje mózg?Nie. Odruchy rdzeniowe (np. kolanowy) zamyka rdzeń kręgowyŁuk odruchowy nie musi przechodzić przez mózgowie.
- Hormony wytwarzają tylko gruczoły dokrewne?Nie. Także inne narządy: żołądek (gastryna), serce, nerki (erytropoetyna), tkanka tłuszczowa (leptyna)Podwzgórze to część mózgu, a też wydziela hormony.
- Trawienie zaczyna się w żołądku?Nie. W jamie ustnej: amylaza ślinowa rozkłada skrobięW żołądku zaczyna się trawienie białek (pepsyna).
- Żółć zawiera enzymy trawiące tłuszcze?Nie. Żółć emulguje tłuszcze, a trawi je lipaza trzustkowaŻółć wytwarza wątroba; pęcherzyk żółciowy ją tylko magazynuje.
- Witaminy pochodzą wyłącznie z pożywienia?Nie. Witamina D powstaje w skórze pod wpływem UV, a witaminę K wytwarzają bakterie jelitoweCzłowiek, inaczej niż większość ssaków, nie wytwarza witaminy C.
- Oddychanie pobudza głównie spadek stężenia tlenu we krwi?Nie. Głównie wzrost stężenia CO2 (i spadek pH), wykrywany przez ośrodek w rdzeniu przedłużonym
- Płuca rozprężają się same?Nie. Nie mają mięśni; rozciągają się, gdy przepona i mięśnie międzyżebrowe powiększają klatkę piersiową
- Grupa 0 to uniwersalny dawca krwi?W układzie AB0 tak, ale w pełni bezpieczna jest dopiero grupa 0 Rh−Erytrocyty grupy 0 nie mają antygenów A ani B. Uniwersalnym biorcą jest AB Rh+.
Ekologia
- Każdy ekosystem zależy od energii Słońca?Nie. Ekosystemy kominów hydrotermalnych opierają się na chemosyntezie bakteriiProducentami są tam bakterie utleniające siarkowodór.
- Piramida biomasy zawsze zwęża się ku górze?Nie. W oceanie bywa odwrócona: biomasa fitoplanktonu jest mniejsza niż zooplanktonuFitoplankton bardzo szybko się odnawia. Piramida energii nigdy nie jest odwrócona.
Sprawdź się na prawdziwych zadaniach: zadania z matury z odpowiedziami z klucza.