Wszystkie karty
Antyk
- Ramy czasowe antykuOd VIII w. p.n.e. do V w. n.e. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 r.)Dwa kręgi kultury: grecki i rzymski. Do tego Biblia jako drugie źródło kultury europejskiej.
- KatharsisOczyszczenie, którego doznaje widz tragedii pod wpływem litości i trwogiPojęcie z „Poetyki” Arystotelesa.
- Konflikt tragiczny (na przykładzie „Antygony”)Starcie dwóch równorzędnych racji, w którym każdy wybór bohatera prowadzi do klęskiAntygona wybiera prawo boskie (pochówek brata), Kreon prawo państwa.
- Zasada trzech jednościJedność czasu (akcja w ciągu doby), miejsca i akcji (jeden wątek)Tragedia antyczna jej przestrzega; dramat szekspirowski i romantyczny ją łamią.
- Porównanie homeryckieRozbudowane porównanie, w którym drugi człon rozrasta się w samodzielny obrazTypowe dla eposu, obok inwokacji i stałych epitetów („szybkonogi Achilles”).
- Hasła Horacego: carpe diem, non omnis moriar, aurea mediocritasChwytaj dzień; nie wszystek umrę (sztuka daje nieśmiertelność); złoty środek, umiarWracają w renesansie u Kochanowskiego.
Średniowiecze
- Ramy czasowe średniowieczaW Europie od V do XV w.; w Polsce od chrztu w 966 r. do końca XV w.Łacina była językiem uniwersalnym kultury i Kościoła.
- TeocentryzmPostawa, w której Bóg jest w centrum myślenia o świecie i człowiekuŻycie doczesne to przygotowanie do wieczności. Renesans postawi w centrum człowieka.
- Danse macabreTaniec śmierci: motyw śmierci, która porywa ludzi wszystkich stanów, bez wyjątkuŚmierć wyrównuje wszystkich. „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, hasło memento mori.
- Średniowieczne wzorce osobowe i ich przykłady z lekturRycerz (Roland), władca (Bolesław Chrobry w „Kronice” Galla Anonima), święty asceta (św. Aleksy)Św. Franciszek to inny wzór świętości: radość, ubóstwo i miłość do stworzenia.
- AscezaWyrzeczenie się dóbr i przyjemności doczesnych, umartwianie ciała dla zbawienia duszy„Legenda o św. Aleksym”: Aleksy porzuca bogactwo i żonę w noc poślubną.
- HagiografiaPiśmiennictwo o życiu świętychPrzykłady: „Legenda o św. Aleksym”, „Kwiatki św. Franciszka z Asyżu”.
- „Bogurodzica”Najstarsza zachowana polska pieśń religijna; prośba do Matki Bożej i Jana Chrzciciela o wstawiennictwo u ChrystusaUkład próśb za pośrednictwem Maryi i Jana to deesis. Pieśń śpiewano przed bitwą pod Grunwaldem.
Renesans
- Ramy czasowe renesansu w PolsceOd początku XVI w. do lat 20. XVII w.We Włoszech zaczął się już w XIV w. Złoty wiek kultury polskiej to XVI w.
- HumanizmPostawa stawiająca w centrum człowieka, jego rozum i możliwości; powrót do kultury antykuHasło: „Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce” (Terencjusz).
- ReformacjaRuch odnowy Kościoła zapoczątkowany przez Marcina Lutra w 1517 r., który doprowadził do powstania wyznań protestanckichW odpowiedzi Kościół katolicki przeprowadził kontrreformację.
- „Odprawa posłów greckich” Jana KochanowskiegoPierwsza polska tragedia renesansowa: temat z wojny trojańskiej, a przestroga przed prywatą polskiej szlachtyAntenor broni racji państwa, Aleksander (Parys) przekupuje radę. Kasandra przepowiada zgubę.
- TrenUtwór żałobny opłakujący zmarłego i wychwalający jego zalety„Treny” Kochanowskiego po śmierci córki Urszuli zapisują kryzys światopoglądowy poety.
- Cechy dramatu szekspirowskiegoŁamie zasadę trzech jedności, łączy tragizm z komizmem i wątki realistyczne z fantastycznymi„Makbet”: czarownice i duch Banka obok mechanizmu władzy i winy.
Barok
- Ramy czasowe baroku w PolsceOd lat 20. XVII w. do połowy XVIII w. (umownie do 1764 r.)Epoka wojen i kontrreformacji. Poeta przełomu renesansu i baroku: Mikołaj Sęp Szarzyński.
- KonceptyzmDążenie do zaskakującej, wyszukanej formy: paradoksów, antytez, kunsztownych metafor (koncept)Mistrz: Jan Andrzej Morsztyn. Celem było zadziwienie czytelnika.
- SarmatyzmIdeologia szlachty polskiej: przekonanie o jej wyjątkowości, złotej wolności i roli przedmurza chrześcijaństwaObraz sarmaty w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska; w oświeceniu sarmatyzm ośmieszano.
- Motyw vanitasMarność i przemijanie wszystkiego, co ziemskieŹródło biblijne: Księga Koheleta, „marność nad marnościami i wszystko marność”.
- Niepokój metafizyczny w poezji barokuLęk człowieka rozdartego między światem a Bogiem, świadomego kruchości życia i własnej słabościSonety Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.
Oświecenie
- Ramy czasowe oświecenia w PolsceOd 1764 r. (koronacja Stanisława Augusta Poniatowskiego) do 1822 r.Epoka reform, Konstytucji 3 maja (1791) i rozbiorów.
- RacjonalizmPrzekonanie, że źródłem prawdziwej wiedzy jest rozumEmpiryzm: źródłem wiedzy jest doświadczenie zmysłowe. Romantyzm przeciwstawi im „czucie i wiarę”.
- Trzy prądy literatury oświeceniaKlasycyzm (rozum, wzory antyczne, dydaktyzm), sentymentalizm (uczucie, natura), rokoko (lekkość, zabawa)Sentymentalizm przygotował grunt pod romantyzm.
- Instytucje oświecenia w PolsceSzkoła Rycerska, czasopismo „Monitor” i Teatr Narodowy (1765), Komisja Edukacji Narodowej (1773)KEN to pierwsze w Europie ministerstwo oświaty.
- Satyra (na przykładzie Krasickiego)Utwór ośmieszający wady ludzi i obyczajów w celu ich naprawyKrasicki, „książę poetów polskich”, ośmieszał m.in. pijaństwo, rozrzutność szlachty i wady władzy.
- Komedia charakterów (na przykładzie „Skąpca” Moliera)Komedia, której źródłem śmieszności jest jedna przerysowana wada bohateraHarpagon to uosobienie skąpstwa. Komizm sytuacyjny i słowny są tu środkami.
Romantyzm
- Ramy czasowe romantyzmu w PolsceOd 1822 r. (wydanie „Ballad i romansów” Mickiewicza) do upadku powstania styczniowego (1863/1864)Po powstaniu listopadowym najważniejsze dzieła powstają na emigracji.
- „Czucie i wiara silniej mówi do mnie / Niż mędrca szkiełko i oko”Hasło z ballady „Romantyczność” Mickiewicza: wyższość uczucia i wiary nad rozumem i naukąManifest polskiego romantyzmu i polemika z klasykami.
- Mesjanizm narodowyIdea Polski jako „Chrystusa narodów”, której cierpienie ma odkupić i wyzwolić inne narody„Dziady” cz. III, Widzenie księdza Piotra.
- PrometeizmBunt jednostki przeciw Bogu w imię cierpiącej ludzkości lub naroduWielka Improwizacja Konrada w „Dziadach” cz. III. Od mitu o Prometeuszu.
- WalenrodyzmWalka z silniejszym wrogiem podstępem i zdradą, za cenę własnego honoru i szczęściaOd „Konrada Wallenroda” Mickiewicza.
- WinkelriedyzmIdea Polski jako „Winkelrieda narodów”: narodu, który poświęca się za wolność innych„Kordian” Słowackiego, scena na Mont Blanc. Polemika z mesjanizmem Mickiewicza.
- Cechy bohatera romantycznegoIndywidualista, samotny i zbuntowany, często nieszczęśliwie zakochany, przechodzi przemianęGustaw przemienia się w Konrada w „Dziadach”.
- Cechy dramatu romantycznegoŁamie zasadę trzech jedności, jest fragmentaryczny, łączy świat realny z fantastycznym i różne gatunki„Dziady” cz. III, „Kordian”, „Nie-Boska komedia”.
- Trzej wieszczowieAdam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt KrasińskiWieszcz to poeta-prorok, duchowy przywódca narodu bez państwa.
Pozytywizm
- Ramy czasowe pozytywizmu w PolsceOd upadku powstania styczniowego (1864) do ok. 1890 r.Odejście od walki zbrojnej na rzecz pracy i rozwoju.
- Praca organicznaProgram rozwoju całego społeczeństwa, traktowanego jak organizm: gospodarki, przemysłu, nauki i handluKażda grupa społeczna jest potrzebna, jak narząd w organizmie.
- Praca u podstawSzerzenie oświaty i poprawa warunków życia najniższych warstw, zwłaszcza chłopówObok emancypacji kobiet i asymilacji Żydów to główne hasła pozytywistów.
- ScjentyzmWiara w naukę jako jedyne źródło rzetelnej wiedzy i drogę postępuOchocki w „Lalce” to uczony-wynalazca.
- Cechy powieści realistycznejWszechwiedzący narrator, prawdopodobny świat przedstawiony, bohaterowie uwikłani w realia społeczne„Lalka” Prusa; pamiętnik Rzeckiego dodaje narrację pierwszoosobową.
- „Ku pokrzepieniu serc”Cel „Trylogii” Sienkiewicza: podniesienie na duchu narodu po klęsce powstania„Potop”: przemiana Kmicica i obrona Jasnej Góry.
- „Gloria victis” Elizy OrzeszkowejNowela o powstaniu styczniowym, opowiedziana przez przyrodę; hołd dla pokonanychTytuł znaczy „chwała zwyciężonym”.
Młoda Polska
- Ramy czasowe Młodej PolskiOd ok. 1890 r. do odzyskania niepodległości w 1918 r.Inne nazwy: modernizm, neoromantyzm.
- DekadentyzmPostawa schyłkowa: pesymizm, poczucie kryzysu wartości, bezsilność wobec świataKazimierz Przerwa-Tetmajer, „Koniec wieku XIX”. Filozofia Schopenhauera.
- SymbolizmPrąd, który ukazuje rzeczywistość niedostępną zmysłom przez wieloznaczne symboleW „Weselu”: chochoł, złoty róg, czapka z piórami.
- „Wesele” Stanisława WyspiańskiegoDramat o spotkaniu inteligencji z chłopami i niezdolności narodu do czynuChocholi taniec to symbol marazmu. Wesele wzorowane na ślubie Lucjana Rydla.
- ChłopomaniaMłodopolska fascynacja inteligencji wsią i chłopami, często powierzchownaOśmieszona w „Weselu” (Pan Młody). „Chłopi” Reymonta dostali Nagrodę Nobla w 1924 r.
- „Sztuka dla sztuki”Hasło, że sztuka nie musi służyć niczemu poza sobą: ani społeczeństwu, ani narodowiProgram Stanisława Przybyszewskiego, przeciwny pozytywistycznemu utylitaryzmowi.
Dwudziestolecie i wojna
- Ramy czasowe dwudziestolecia międzywojennegoOd 1918 do 1939 r.„Przedwiośnie” Żeromskiego (1924) pyta o kształt odrodzonej Polski: mit szklanych domów.
- SkamanderGrupa poetycka (Tuwim, Słonimski, Lechoń, Iwaszkiewicz, Wierzyński): poezja codzienności, języka potocznego i zwykłego człowiekaOdrzucili obowiązek pisania o sprawach narodowych.
- Awangarda KrakowskaGrupa Tadeusza Peipera z hasłem „3 x M”: miasto, masa, maszynaPoezja jako konstrukcja: metafora, oszczędność słowa.
- KatastrofizmPrzeczucie nieuchronnej zagłady cywilizacjiLata 30.: Czesław Miłosz, Józef Czechowicz.
- Forma, gęba i pupa w „Ferdydurke”Forma to narzucony przez innych sposób bycia; „przyprawić gębę” to narzucić komuś formę, „upupić” to zdziecinnićCzłowiek nie może uciec od formy, może tylko zamienić jedną na drugą.
- Pokolenie KolumbówPoeci urodzeni ok. 1920 r., których młodość przypadła na wojnę (Krzysztof Kamil Baczyński, Tadeusz Gajcy)Nazwa od powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20”.
- Człowiek zlagrowanyWięzień obozu, który przystosował się do jego reguł i zatracił normy moralneOpowiadania Tadeusza Borowskiego. Narrator Tadek jest współuczestnikiem, nie tylko świadkiem.
- „Inny świat” Gustawa Herlinga-GrudzińskiegoRelacja z sowieckiego łagru: system, który odbiera człowiekowi człowieczeństwoPodtytuł: „Zapiski sowieckie”.
Po 1945 roku
- SocrealizmNarzucona przez władze komunistyczne doktryna sztuki służącej ideologii (w Polsce ok. 1949-1955)Bohater pozytywny to robotnik-przodownik, wróg to „kułak” albo „sabotażysta”.
- „Rok 1984” George’a OrwellaAntyutopia o państwie totalitarnym, które kontroluje myśli obywateliWielki Brat, nowomowa, dwójmyślenie, Ministerstwo Prawdy.
- „Dżuma” Alberta CamusPowieść-parabola o postawach ludzi wobec zła; epidemia w Oranie to obraz każdego zła, także totalitaryzmuDoktor Rieux wybiera solidarność i walkę mimo braku nadziei na ostateczne zwycięstwo.
- Groteska (na przykładzie „Tanga”)Łączenie elementów tragicznych i komicznych, realnych i absurdalnych, by obnażyć mechanizmy świataMrożek: bunt Artura w świecie bez wartości kończy się władzą chama Edka.
- Polscy laureaci literackiej Nagrody NoblaHenryk Sienkiewicz (1905), Władysław Reymont (1924), Czesław Miłosz (1980), Wisława Szymborska (1996), Olga Tokarczuk (2018)Nagrodę Tokarczuk ogłoszono w 2019 r., razem z nagrodą za 2019 dla Petera Handkego.
Sprawdź się na prawdziwych zadaniach: zadania z matury z odpowiedziami z klucza.