Wszystkie karty
Środki znaczeniowe
- EpitetOkreślenie rzeczownika (najczęściej przymiotnik), które nadaje mu cechę. Np. „srebrny księżyc”Epitet złożony: „złocistobrązowy”. Epitet stały to utarte połączenie, np. „szybkonogi Achilles”.
- PorównanieZestawienie dwóch zjawisk za pomocą wyrazów „jak”, „niby”, „jakby”, „niczym”, „podobny do”. Np. „oczy jak węgle”Bez wyrazu porównującego to już metafora: „węgle jej oczu”.
- Metafora (przenośnia)Połączenie wyrazów, w którym zyskują one nowe, przenośne znaczenie. Np. „morze łez”, „jesień życia”
- Personifikacja (uosobienie)Nadanie zwierzętom, przedmiotom lub zjawiskom cech ludzkich. Np. „wiatr opowiada stare historie”Animizacja nadaje tylko cechy istot żywych, niekoniecznie ludzkie.
- Animizacja (ożywienie)Nadanie przedmiotom lub zjawiskom cech istot żywych. Np. „płomień pożera dom”Jeśli cecha jest typowo ludzka (mówi, płacze, myśli), to personifikacja.
- OksymoronPołączenie wyrazów o przeciwstawnych znaczeniach. Np. „gorący lód”, „głośna cisza”Pokazuje złożoność albo wewnętrzną sprzeczność zjawiska.
- HiperbolaWyolbrzymienie. Np. „czekam na ciebie całą wieczność”Wzmacnia emocje albo daje efekt komiczny.
- Peryfraza (omówienie)Zastąpienie nazwy opisowym wyrażeniem. Np. „król zwierząt” zamiast „lew”
- EufemizmZłagodzenie nazwy czegoś przykrego, drastycznego lub wstydliwego. Np. „odszedł” zamiast „umarł”
- Metonimia (zamiennia)Zastąpienie nazwy inną, logicznie z nią związaną (twórca za dzieło, miejsce za ludzi). Np. „czytam Prusa”, „cała szkoła wyszła na ulice”Synekdocha to szczególny przypadek: część za całość albo całość za część.
- SynekdochaZastąpienie nazwy całości nazwą części lub odwrotnie. Np. „mieć dach nad głową” (dom)
- SymbolZnak o wielu możliwych znaczeniach, które czytelnik musi odczytać z kontekstuAlegoria ma jedno, umowne znaczenie (lis to chytrość). Symbol jest wieloznaczny.
- AlegoriaObraz lub postać o jednym, umownym znaczeniu ukrytym. Np. waga jako sprawiedliwość, lis jako chytrośćTypowa dla bajki i przypowieści.
- IroniaWypowiedź, której prawdziwy sens jest przeciwny do dosłownego. Np. „Pięknie się spisałeś” do kogoś, kto zawalił sprawęSłuży krytyce i ośmieszeniu; typowa dla satyry.
- ApostrofaBezpośredni, uroczysty zwrot do osoby, bóstwa, pojęcia lub rzeczy. Np. „O nocy, okryj mnie ciszą”Inwokacja to apostrofa na początku eposu.
- ParadoksStwierdzenie pozornie sprzeczne, które kryje głęboką prawdę. Np. „Spiesz się powoli”
- AntytezaZestawienie przeciwstawnych pojęć lub obrazów dla podkreślenia kontrastu. Np. „Ty jesteś ogniem, ja jestem lodem”Oksymoron łączy przeciwieństwa w jednym wyrażeniu; antyteza je zestawia obok siebie.
Środki składniowe
- AnaforaPowtórzenie tego samego wyrazu lub wyrażenia na początku kolejnych wersów lub zdańEpifora to powtórzenie na końcu. Obie rytmizują tekst i podkreślają myśl.
- EpiforaPowtórzenie tego samego wyrazu lub wyrażenia na końcu kolejnych wersów lub zdań
- Paralelizm składniowyTaka sama budowa sąsiednich zdań lub wersów. Np. „Dzień się kończy, noc się zaczyna”Typowy dla Biblii, pieśni i przysłów.
- Inwersja (przestawnia)Zmiana naturalnego szyku wyrazów w zdaniu. Np. „w ciemnej leżał nocy”Wyróżnia słowo, nadaje podniosły ton albo pozwala zachować rym i rytm.
- Elipsa (wyrzutnia)Pominięcie wyrazu, zwykle czasownika, który łatwo się domyślić. Np. „Ja do domu, ty do szkoły”Daje dynamikę i zwięzłość.
- Pytanie retorycznePytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi, bo jest ona oczywista albo jej nie maSkłania odbiorcę do refleksji albo wzmacnia tezę.
- Wyliczenie (enumeracja)Wymienienie kolejno wielu elementów. Np. „chleb, sól, miód i wino”Daje wrażenie bogactwa, nadmiaru albo chaosu.
- Gradacja (stopniowanie)Ułożenie wyrazów lub obrazów według rosnącego (rzadziej malejącego) natężenia. Np. „szeptał, mówił, krzyczał”Buduje napięcie.
- PrzerzutniaPrzeniesienie części zdania do następnego wersu, tak że granica wersu nie pokrywa się z granicą zdaniaWyróżnia przeniesione słowo i zbliża wiersz do mowy potocznej.
- Polisyndeton (wielospójnikowość)Powtarzanie tego samego spójnika przed kolejnymi członami. Np. „i las, i pole, i rzeka”Spowalnia tempo albo podkreśla nagromadzenie.
Środki brzmieniowe
- Onomatopeja (dźwiękonaśladownictwo)Wyraz lub zestaw głosek naśladujący dźwięki. Np. „plusk”, „szum”, „bzyczy”
- AliteracjaPowtarzanie tej samej głoski na początku sąsiednich wyrazów. Np. „szumią szare szuwary”
- Instrumentacja głoskowaCelowe nagromadzenie podobnych głosek w tekście dla efektu brzmieniowegoSzeleszczące „sz”, „cz” mogą naśladować szum, a „r” niepokój albo grzmot.
- Rym żeński i rym męskiŻeński: zgodność od przedostatniej, akcentowanej sylaby („góry” / „chmury”). Męski: zgodność ostatniej sylaby jednosylabowych wyrazów („dom” / „grom”)W polszczyźnie przeważają rymy żeńskie, bo akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę.
- RefrenWers lub strofa powtarzane w utworze w regularnych odstępachTypowy dla pieśni, ballady i piosenki.
Słownictwo i stylizacja
- ArchaizmWyraz lub forma, które wyszły z użycia. Np. „azaliż”, „rzekł”, „białogłowa”Służy archaizacji: stylizacji na język dawny.
- NeologizmNowo utworzony wyrazNeosemantyzm to nowe znaczenie starego wyrazu, np. „mysz” komputerowa.
- KolokwializmWyraz lub zwrot z potocznej odmiany języka. Np. „kumpel”, „fajny”
- Zdrobnienie (deminutywum)Forma wyrazu oznaczająca coś małego albo wyrażająca czułość. Np. „domek”, „rączka”Może też wyrażać lekceważenie albo ironię. Zgrubienie (augmentatywum): „domisko”, „łapsko”.
- Frazeologizm (związek frazeologiczny)Utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym. Np. „rzucać grochem o ścianę”Znaczenia całości nie da się wywieść ze znaczeń poszczególnych wyrazów.
- DialektyzmWyraz lub forma z gwary ludowejSłuży dialektyzacji: stylizacji na gwarę, np. w „Chłopach” Reymonta i w „Weselu”.
- StylizacjaCelowe naśladowanie w tekście cech innego stylu lub odmiany językaRodzaje: archaizacja, dialektyzacja, kolokwializacja, stylizacja biblijna.
- PuentaZaskakujące, błyskotliwe zakończenie utworu, które nadaje sens całościTypowa dla fraszki, anegdoty, aforyzmu i noweli.
Liryka
- Podmiot lirycznyTen, kto mówi w wierszu; wykreowany głos, którego nie należy utożsamiać z autoremW zadaniach pisz „podmiot liryczny”, nie „autor” ani „poeta”.
- Liryka bezpośredniaPodmiot liryczny mówi wprost o swoich uczuciach i przeżyciach, w 1. osobieLiryka pośrednia (opisowa, sytuacyjna) ukazuje uczucia przez opis zjawisk lub sytuacji.
- Liryka roliPodmiot liryczny wypowiada się jako ktoś wyraźnie inny niż autor (postać, rzecz, zwierzę)Np. wiersz mówiony głosem matki, żołnierza albo drzewa.
- Liryka apelu (zwrotu do adresata)Podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do adresata lirycznego, wzywa go albo przekonujeCzęsto z apostrofą i trybem rozkazującym.
- Adresat lirycznyOsoba, zbiorowość lub rzecz, do której zwraca się podmiot lirycznyBywa wskazany w zwrocie „ty” albo „wy”; nie musi być czytelnikiem.
Sprawdź się na prawdziwych zadaniach: zadania z matury z odpowiedziami z klucza.