Wypracowanie, matura maj 2022, język polski rozszerzony
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
Wybierz jeden temat i napisz wypracowanie.
Temat 1
Określ, jaki problem podejmuje Bogumiła Kaniewska w podanym tekście. Zajmij stanowisko wobec rozwiązania przyjętego przez autorkę, odwołując się do tego tekstu oraz innych tekstów kultury. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
Bogumiła Kaniewska
Doświadczenie historyczne w zapisie literackim
Historia jako kontekst pojawia się w każdym tekście literackim, bez względu na jego temat, poetykę, gatunek. Dzieje się tak z oczywistego powodu: dzieło skonstruowane jest zawsze z materii historycznej, odbija – świadomie lub bezwiednie – stan świadomości swojej epoki, rejestruje obyczaje, stan języka, mody, konwencje… Świetnym źródłem wiedzy o czasie i miejscu są powieści kryminalne, gromadzące dowody, ślady, poszlaki, rekonstruujące obyczajowe i społeczne realia. […] Mnóstwa obyczajowych szczegółów dostarczają także powieści o charakterze obyczajowym, a także te dla młodych czytelników. […] Jerzy Holzer wskazuje, że źródłem wiedzy historycznej stają się także utwory o estetyce zdeformowanej, jak utwory Witkacego¹ czy Schulza: „Można sobie wyobrazić także wykorzystanie jako źródła do opisu gospodarstwa domowego żydowskiej rodziny kupieckiej w niedużym mieście lub w ogóle warunków życia takiej rodziny opowiadań Brunona Schulza […]”. […]
Dzieło literackie stanowi więc pewną jednostkową opowieść o historii – i właśnie jako takie ma wartość dokumentu. Każda taka opowieść nawiązuje dialog z głównym nurtem historii, przetwarza go, weryfikuje i artykułuje na swój indywidualny sposób. Katastroficzne, groteskowe wizje końca świata pojawiające się u Witkacego są równie cennym dokumentem świadomości tamtych czasów, co metaforyczna przemiana ojca narratora Sanatorium pod Klepsydrą². […] Mamy tu do czynienia z rozmaitymi artykulacjami historycznego doświadczenia, które ma przecież charakter indywidualny. Literatura staje się w ten sposób enklawą³ pamięci indywidualnej, nie znaczy to jednak wcale, że nie wchodzi ona w relację z pamięcią zbiorową.
Pokaż cały tekst
Dialog, jaki toczy się pomiędzy literaturą a historią, można potraktować jako swoistą relację czy właściwie przestrzeń intertekstualną⁴ pojmowaną, jak proponował Ryszard Nycz, jako sfera „mediatyzacji⁵ między ogółem intertekstualnych własności i relacji a polem ekstratekstualnych⁶ odniesień i uwarunkowań w społecznej, historycznej, kulturowej rzeczywistości”. Gdy utwór literacki staje się dokumentem, nie traci przy tym żadnych cech swoistych, zawarta w nim wizja historii jest zawsze obrazem literacko przetworzonym, zdeterminowanym przez typ narracji czy rodzaj monologu lirycznego, pozycję podmiotu itd. Słowem: doświadczenie historyczne zawsze podlega w nim estetyzacji, a tym samym – przekształceniu. Bez względu na to, czy autor zastosuje paradokumentalną konwencję literackiego reportażu, metaforę czy groteskę, odległość dzieła od doświadczenia, od historycznej rzeczywistości, od doznania czy przeżycia, pozostaje taka sama – doświadczone staje się bowiem zaświadczonym. […]
Mediatyzację doświadczenia historycznego pojmowałabym zatem jako rodzaj przekładu doświadczenia historycznego na środki dostępne literaturze, swoiste przetwarzanie racji historii na racje literatury.
Studiując czarno-białe zdjęcia czy fotografie w kolorze sepii, nie wysnuwamy z naszych badań pochopnych wniosków, że świat przed laty był jednobarwny… Z tą samą pobłażliwością traktować należy dzieło literackie, które zawsze o historii mówi. I mówi zawsze po swojemu.
Na podstawie: Bogumiła Kaniewska, Doświadczenie historyczne w zapisie literackim, „Kultura Współczesna”, nr 3/2007, www.nck.pl
¹ Witkacy – Stanisław Ignacy Witkiewicz, autor dramatu Szewcy.
² Sanatorium pod Klepsydrą – tytułowe opowiadanie zbioru opowiadań Brunona Schulza.
³ Enklawa – teren otoczony obszarem o innym charakterze.
⁴ Intertekstualny – dotyczący powiązań utworu literackiego z innymi dziełami literackimi.
⁵ Mediatyzacja – działanie służące zapośredniczaniu między dwoma pojęciami, bytami lub zjawiskami.
⁶ Ekstratekstualny – dotyczący powiązań pozaliterackich.
Temat 2
Dokonaj interpretacji porównawczej podanych utworów. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 300 wyrazów.
Kazimierz Przerwa-Tetmajer
Godzina tworzenia
Czarodziejska godzino tworzenia,
najpiękniejsza z wszystkich godzin życia,
światło twoje duszę rozpromienia,
jak toń morską rozpromienia słońce,
kiedy szuka w niej swego odbicia,
na błękitach płonące.
W czarodziejskiej tworzenia godzinie
myśl rozwija się jak kwiat różany:
z wolna listek po listku rozwinie,
coraz więcej z listków bije woni,
aż cudnymi barwy malowany,
cały kwiat się rozsłoni.
A ten kolor i ten zapach w kwiecie
tak upaja bosko i odurza,
że o całym zapominasz świecie,
jakbyś w zamków zaklętych podwoje
wstąpił nagle – świat twój to myśl-róża,
umysł i serce twoje.
[1891]
Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Godzina tworzenia, [w:] tegoż, Wybór poezji, Wrocław 1991.
Tadeusz Różewicz
[Próbowałem sobie przypomnieć…]
Próbowałem sobie przypomnieć
ten piękny
nie napisany
wiersz
ukształtowany w nocy
prawie dojrzały
zanurzał się
roztapiał w świetle dnia
nie istniał
wiersz był prawdopodobnie
wierszem o sobie samym
jak perła
jest opisem perły
a motyl opisem motyla
chwilami czułem go na języku
i niespokojny czekałem
na przemienienie
w słowo
ten gasnący
w świetle dziennym wiersz
ukrył się w sobie
tylko czasem zalśni
ale nie wyciągam go
z ciemnej głębiny
na płaski brzeg
rzeczywistości
[1982]
Tadeusz Różewicz, [Próbowałem sobie przypomnieć…], [w:] tegoż, Wybór poezji, Wrocław 2019.
Zanim zaczniesz pisaćOpcjonalnie
Jak podejść do tego wypracowania
To arkusz w formule obowiązującej do 2022 roku: rozprawka albo interpretacja tekstu z arkusza. Dziś ćwiczy na nim czytanie tematu, stawianie tezy i argumentowanie tekstem.
Wybierz temat i formę
Temat 1 to zwykle wypowiedź argumentacyjna do fragmentu z arkusza, temat 2 interpretacja wiersza albo interpretacja porównawcza.
Postaw tezę albo koncepcję interpretacyjną
W rozprawce: stanowisko wobec problemu z polecenia. W interpretacji: jedno zdanie o tym, o czym jest utwór i co z tego wynika.
Uzasadniaj tekstem
Każdy argument opieraj na konkretnym miejscu we fragmencie i na całym utworze, a w rozprawce także na innym tekście kultury.
Zamknij kompozycję
Wstęp, akapity z jedną myślą, zakończenie z wnioskiem. Kryteria tej formuły znajdziesz w rozwiązaniu.
Czego unikać
- streszczania fragmentu
- interpretacji bez odwołań do tekstu
- przenoszenia wymagań nowej formuły (liczba kontekstów, lista lektur) na ten arkusz
Za co są punkty
Punktacja starej formuły ma osiem kategorii od A do H; najwięcej punktów jest za tezę i jej uzasadnienie.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Co musi być w pracy na dany temat
Temat 1
Określenie problemu, np.:
relacje między tekstem literackim a historią
obecność historii w tekście literackim
sposoby obrazowania historii w tekście literackim.
Uwaga. Określenie problemu jest pełne, jeśli praca zawiera odtworzenie problemu oraz jego interpretację, czyli:
wyjaśnienie, jak się rozumie problem (to, w jaki sposób ukazane są relacje między tekstem literackim a historią), z czego on wynika
umieszczenie tego problemu w odpowiednim kontekście.
Rozwiązanie problemu przyjęte przez Bogumiłę Kaniewską, np.:
tekst literacki jest dokumentem indywidualnych doświadczeń historycznych
historia w tekście literackim jest zawsze literacko przetworzona
dialog pomiędzy literaturą a historią.
Objaśnienia (temat 1.):
A. Określenie problemu uważa się za:
pełne, jeśli praca zawiera zarówno odtworzenie problemu (np. w postaci pytania), jak i jego interpretację, czyli umieszczenie tego problemu w odpowiednim kontekście. Interpretacja problemu powinna być uzasadniona (np. wagę problemu można uzasadnić jego historycznymi uwarunkowaniami lub współczesnymi implikacjami);
niepełne, jeśli praca nie zawiera interpretacji trafnie rozpoznanego problemu;
częściowo zgodne z tekstem, jeśli zdający nie w pełni rozpoznaje problem główny lub wydobywa z tekstu tylko problem drugorzędny.
B. Uczeń powinien omówić i ocenić rozwiązanie zaproponowane przez autora w przedstawionym tekście. Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu uważa się za:
częściowo adekwatne do tekstu, gdy zniekształca rozwiązanie proponowane przez autora;
pełne, gdy zawiera ono odtworzenie rozwiązania przyjętego przez autora tekstu oraz trafne odwołania do innych tekstów kultury uzasadniające stanowisko zdającego;
niepełne, kiedy brak trafnego odwołania do innych tekstów kultury uzasadniających stanowisko zdającego.
C. Pomyłki (np. w nazwach własnych lub datach) niewpływające na sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu uważa się za usterki, a nie błędy rzeczowe. Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości (1) tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, oraz (2) kontekstu interpretacyjnego przywołanego przez zdającego.
Temat 2
W realizacji zadania istotne jest porównywanie (najlepiej równoległe) obu tekstów.
Jeśli zdający podejmuje się interpretacji najpierw pierwszego tekstu, to interpretując drugi tekst, powinien nawiązywać w swoim porównaniu do pierwszego tekstu.
Krótkie, dwu- czy trzyzdaniowe porównanie na końcu wypracowania jest niewystarczające.
Objaśnienia (temat 2.):
A. Koncepcja interpretacji porównawczej jest efektem poszukiwania przez zdającego sensów wynikających z zestawienia tekstów i wymaga ustalenia pewnych obszarów porównania, w których szuka się podobieństw i/lub różnic między utworami, a następnie wyciąga z tego wnioski. Koncepcja jest:
niesprzeczna z utworami, jeśli znajduje potwierdzenia w obu tekstach, przy czym porównywane obszary są dla tekstów trafne i istotne, a nie drugorzędne;
częściowo sprzeczna z utworami, jeśli jedynie we fragmentach (lub fragmencie) znajduje potwierdzenie w tekstach lub porównywane obszary są dla tekstów drugorzędne;
całkowicie sprzeczna z utworami, jeśli nawet we fragmentach (lub fragmencie) nie znajduje potwierdzenia w tekstach.
Koncepcja jest:
spójna, gdy wypowiedź w sposób wystarczający dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej obejmuje i łączy w całość sensy obu utworów;
częściowo spójna, gdy wypowiedź obejmuje i łączy sensy obu utworów, ale w sposób niewystarczający dla uzasadnienia tezy/hipotezy interpretacyjnej;
niespójna, gdy wypowiedź obejmuje sensy każdego tekstu, ale ich nie łączy (tzn. wypowiedź składa się z dwóch niepowiązanych ze sobą interpretacji).
Brak koncepcji to brak wskazania zasady zestawienia utworów.
B. Uzasadnienie trafne zawiera wyłącznie powiązane z tekstami argumenty na rzecz odczytania sensów wynikających z zestawienia utworów. Argumenty muszą wynikać ze sfunkcjonalizowanej analizy, to znaczy wywodzić się z formy lub/i treści tekstów. Uzasadnienie jest:
częściowo trafne, jeśli w pracy – oprócz argumentów niepowiązanych z tekstami lub/i niewynikających ze sfunkcjonalizowanej analizy – pojawi się przynajmniej jeden argument powiązany z tekstami i wynikający ze sfunkcjonalizowanej analizy;
pogłębione, jeśli znajduje potwierdzenie nie tylko w tekstach, ale także w kontekstach (np. biograficznym, historycznoliterackim, filozoficznym, kulturowym). Zdający powinien choć częściowo rozwinąć przywołany kontekst, aby uzasadnić jego pojawienie się;
niepogłębione, gdy wszystkie argumenty są sfunkcjonalizowane, ale zdający przywołał je tylko z tekstów albo tylko z kontekstów.
C. Pomyłki (np. w nazwach własnych lub datach) niewpływające na koncepcję interpretacyjną uważa się za usterki, a nie błędy rzeczowe. Błąd kardynalny to błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości (1) tekstu kultury, do którego odwołuje się zdający, oraz (2) kontekstu interpretacyjnego przywołanego przez zdającego.
Kryteria oceniania: 40 pkt
Temat 1. Kryteria oceny wypowiedzi argumentacyjnej (maksymalnie 40 pkt)
A. Określenie problemu (0–9 pkt):
określenie problemu zgodne z tekstem i pełne.
określenie problemu zgodne z tekstem, ale niepełne.
określenie problemu częściowo zgodne z tekstem.
brak określenia problemu lub problem niezgodny z tekstem.
B. Sformułowanie stanowiska wobec rozwiązania przyjętego przez autora tekstu (0–9 pkt):
stanowisko adekwatne do tekstu i pełne.
stanowisko adekwatne do tekstu, ale niepełne.
stanowisko częściowo adekwatne do tekstu.
brak stanowiska lub stanowisko nieadekwatne do tekstu.
C. Poprawność rzeczowa (0–2 pkt):
brak błędów rzeczowych.
jeden błąd lub więcej błędów rzeczowych.
D. Zamysł kompozycyjny (0–6 pkt):
kompozycja funkcjonalna.
zaburzenia funkcjonalności kompozycji.
brak zamysłu kompozycyjnego.
E. Spójność lokalna (0–2 pkt):
pełna spójność wypowiedzi lub nieznaczne zaburzenia spójności.
znaczne zaburzenia spójności.
wypowiedź niespójna.
F. Styl tekstu (0–4 pkt):
styl stosowny.
styl częściowo stosowny.
styl niestosowny.
G. Poprawność językowa (0–4 pkt):
brak błędów lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
H. Poprawność zapisu (0–4 pkt):
zapis w pełni poprawny lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 3 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.
Uwaga: Pojawienie się błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.
ALBO
Temat 2. Kryteria oceny interpretacji porównawczej (maksymalnie 40 pkt)
A. Koncepcja porównywania utworów (0–6 pkt):
koncepcja niesprzeczna z utworami i spójna.
koncepcja niesprzeczna z utworami i częściowo spójna.
koncepcja częściowo sprzeczna z utworami.
koncepcja sprzeczna z utworami lub brak koncepcji.
B. Uzasadnienie tezy interpretacyjnej (0–12 pkt):
uzasadnienie trafne, pogłębione.
uzasadnienie trafne, ale niepogłębione.
uzasadnienie częściowo trafne.
brak trafnych argumentów uzasadniających interpretację porównawczą.
C. Poprawność rzeczowa (0–2 pkt):
brak błędów rzeczowych.
jeden błąd lub więcej błędów rzeczowych.
D. Zamysł kompozycyjny (0–6 pkt):
kompozycja funkcjonalna.
zaburzenia funkcjonalności kompozycji.
brak zamysłu kompozycyjnego.
E. Spójność lokalna (0–2 pkt):
pełna spójność wypowiedzi lub nieznaczne zaburzenia spójności.
znaczne zaburzenia spójności.
wypowiedź niespójna.
F. Styl tekstu (0–4 pkt):
styl stosowny.
styl częściowo stosowny.
styl niestosowny.
G. Poprawność językowa (0–4 pkt):
brak błędów lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
H. Poprawność zapisu (0–4 pkt):
zapis w pełni poprawny lub nieliczne błędy nierażące.
liczne błędy nierażące lub nieliczne błędy rażące.
liczne błędy rażące.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli w kategorii A praca uzyska 2 punkty, a w kategorii B – 0 punktów, egzaminator nie przyznaje punktów w pozostałych kategoriach.
Uwaga: Jeśli praca składa się z mniej niż 300 słów, egzaminator przyznaje punkty tylko w kategoriach A, B i C.
Uwaga: Pojawienie się błędu kardynalnego dyskwalifikuje pracę – zdający otrzymuje 0 punktów.