Co trzeba umieć
- Nazwy: aldehydy mają końcówkę -al (metanal, etanal, propanal), ketony -on z lokantem (propanon, butan-2-on, pentan-3-on). Zwyczajowe: formaldehyd (metanal), aldehyd octowy (etanal), aceton (propanon).
- Otrzymywanie: łagodne utlenianie alkoholi: alkohol pierwszorzędowy daje aldehyd, drugorzędowy keton (np. tlenkiem miedzi(II) na gorąco).
- Utlenianie: aldehydy łatwo utleniają się do kwasów karboksylowych, ketony w tych warunkach nie.
- Próba Tollensa (amoniakalny roztwór tlenku srebra): z aldehydem powstaje lustro srebrne.
- Próba Trommera (świeżo strącony Cu(OH)2, ogrzewanie): z aldehydem powstaje ceglastoczerwony osad Cu2O.
- Redukcja: aldehyd redukuje się do alkoholu pierwszorzędowego, keton do drugorzędowego.
Typowe pułapki
- Ketony nie dają pozytywnej próby Tollensa ani Trommera: to podstawowy sposób na odróżnienie ich od aldehydów.
- Glukoza daje pozytywne próby, bo ma grupę aldehydową; fruktoza też, bo w środowisku zasadowym przechodzi w formy o właściwościach redukujących. Na maturze ta pułapka wraca regularnie.
- W równaniach redoks prób trzeba pilnować stopni utlenienia węgla grupy –CHO i bilansu elektronów.
- Kwas metanowy (mrówkowy) też daje pozytywną próbę Tollensa, bo ma fragment aldehydowy.
Zadania z matury
- 1.Zadanie 30.1, czerwiec 2026Napisz liczbę moli elektronów oddawanych przez 1 mol dowolnej aldozy w reakcji utleniania opisaną metodą.
- 2.Zadanie 30.2, czerwiec 2026Do probówek zawierających osobno dwie aldoheksozy (I i II) o wzorach podanych niżej dodano kwas azotowy(V). W obu probówkach…
- 3.Zadanie 16.1, maj 2026Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) jednego z izomerycznych dimetylobutanali, który nie ulega opisanej reakcji z KOH.
- 4.Zadanie 16.2, maj 2026Zmieszano alkoholowe roztwory aldehydu benzoesowego (benzenokarboaldehydu) oraz aldehydu mrówkowego (metanalu) i otrzymano ciekłą…
- 5.Zadanie 17, maj 2026Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) ketonu użytego w reakcji haloformowej.
- 6.Zadanie 23.1, czerwiec 2025Uzupełnij tabelę. Określ typ (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji 1.…
- 7.Zadanie 23.2, czerwiec 2025Napisz w formie jonowej z uwzględnieniem liczby oddawanych lub pobieranych elektronów (zapis jonowo-elektronowy) równania procesów…
- 8.Zadanie 23.3, czerwiec 2025Podczas reakcji 3. następuje zmiana barwy mieszaniny reakcyjnej. Uzupełnij tabelę. Wpisz barwę mieszaniny reakcyjnej przed…
- 9.Zadanie 21, maj 2025Uzupełnij schemat reakcji otrzymywania 2,2-dimetylopropan-1-olu opisaną metodą. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) związków…63%wykonalność
- 10.Zadanie 22, maj 2025Przeprowadzono dwie reakcje: propan-2-onu oraz butan-2-onu – każda z borowodorkiem sodu. W jednej z tych przemian otrzymano…31%wykonalność
Zadania z arkuszy CKE z rozwiązaniem z klucza. Wykonalność to średni procent punktów zdobytych przez zdających (raporty CKE).
Najczęstsze pytania
Jak odróżnić aldehyd od ketonu?
Próbą Tollensa (lustro srebrne) albo Trommera (ceglastoczerwony osad Cu2O po ogrzaniu). Aldehydy dają wynik pozytywny, ketony nie.
Co powstaje z utlenienia alkoholu drugorzędowego?
Keton, np. z propan-2-olu powstaje propanon (aceton).