Zadanie 29, matura czerwiec 2017, wiedza o społeczeństwie rozszerzona
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
Wybierz jeden spośród podanych tematów i napisz wypracowanie.
Temat 1
Scharakteryzuj system partyjny w państwie niedemokratycznym oraz typy systemu partyjnego w państwie demokratycznym na przykładzie Polski w ostatnim trzydziestoleciu.
O PZPR
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) była partią władzy, która w całym okresie swojego istnienia starała się oddziaływać na wszystkie sfery życia publicznego. W latach stalinowskich bezpardonowo ingerowała również w życie prywatne obywateli. Była „kreatorką” idei, wyznaczała trendy gospodarcze, nadzorowała oświatę, politykę zagraniczną państwa, kontrolowała siły specjalne oraz armię. W Biurze Politycznym Komitetu Centralnego (BP KC) skupiała się najwyższa władza państwowa. […]
Dążono do tego, aby w każdym zakładzie przemysłowym, uspołecznionym gospodarstwie rolnym, jednostce wojskowej czy też urzędzie funkcjonowały Podstawowe Organizacje Partyjne (POP PZPR). […]
M. Żukowski, Wybrane aspekty dotyczące PZPR w latach 1948–1990 […], „Komunizm: System – Ludzie – Dokumentacja. Rocznik Naukowy” 2013, nr 2, s. 123, 125.
O wynikach wyborów w Rzeczypospolitej Polskiej
W Sejmie I kadencji zasiedli reprezentanci 29 partii i grup politycznych. Największą reprezentację miały: Unia Demokratyczna – 62 mandaty (12,3 proc. głosów), Sojusz Lewicy Demokratycznej – 60 mandatów (12 proc.), Wyborcza Akcja Katolicka – 49 mandatów (8,7 proc.), Polskie Stronnictwo Ludowe – 48 mandatów (8,7 proc.), Konfederacja Polski Niepodległej – 46 mandatów (7,5 proc.), Porozumienie Obywatelskie Centrum – 44 mandaty (8,7 proc.), Kongres Liberalno-Demokratyczny – 37 mandatów (7,5 proc.).
Na podstawie: M. Król, Byliśmy głupi, Warszawa 2015, s. 49.
Temat 2
Przedstaw procedurę uchwalania budżetu i źródła dochodów budżetowych w Polsce (na poziomie centralnym) i w Unii Europejskiej.
Temat 3
Scharakteryzuj konflikty na obszarze postjugosłowiańskim – ich przyczyny i przebieg oraz działania wspólnoty międzynarodowej na rzecz rozwiązania tych konfliktów.
Mapa 1. Struktura administracyjna Bośni i Hercegowiny
PowiększFederacja BiH – kantony:
I. uńsko-sański
II. posawski
III. tuzlański
IV. zenicko-dobojski
V. bośniacko-podriński
VI. środkowobośniacki
VII. hercegowińsko-neretwiański
VIII. zachodniohercegowiński
IX. sarajewski
X. dziesiąty
Republika Serbska – regiony:
1. Banja Luka
2. Doboj
3. Bijeljina
4. Vlasenica
5. Sarajewo-Romanija
6. Foča
7. Trebinje
a. Dystrykt Brczko
Na podstawie: pl.wikipedia.org
Mapa 2. Albania i tereny poza jej granicami, na których osoby mówiące językiem albańskim stanowiły większość ludności (2002 r.)
PowiększNa podstawie: osw.waw.pl
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Odpowiedź z klucza CKE
Temat 1. Scharakteryzuj system partyjny w państwie niedemokratycznym oraz typy systemu partyjnego w państwie demokratycznym na przykładzie Polski w ostatnim trzydziestoleciu.
Poziom III – WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.
Zdający w pełni:
1) scharakteryzował system partii hegemonicznej w okresie schyłkowego PRL-u:
– szczególna rola PZPR w systemie władzy, konstytucyjne unormowanie kierowniczej roli PZPR,
– gremia kierownicze PZPR – I sekretarz KC, BP i Sekretariat KC – ponad organami państwa,
– podporządkowanie PZPR innych „sojuszniczych” ugrupowań politycznych – ZSL i SD (*oraz PZKS, UChS, PAX*),
– wybory niedemokratyczne z określonymi przed nimi wynikami liczbowymi mandatów dla danej partii,
– monizm polityczny;
2) scharakteryzował system rozbicia wielopartyjnego:
– petryfikacja zasady pluralizmu politycznego,
– demokratyczna ustawa o partiach politycznych z 1990 r. pozwalająca na rejestrację partii przy 15 członkach,
– podział obozu solidarnościowego, funkcjonowanie wielu ugrupowań z innych odłamów dawnej opozycji,
– brak instytucji klauzuli zaporowej w wyborach do Sejmu I kadencji i rozdrobnienie parlamentu;
3) scharakteryzował dwublokowy system partyjny:
– wprowadzenie klauzuli zaporowej w wyborach od Sejmu II kadencji, nowa ustawa o partiach politycznych z 1997 r. (min. 1000 członków),
– dwukrotne rządy koalicji SLD – PSL, co można traktować jako jeden blok partyjny ugrupowań postkomunistycznych,
– zjednoczenie centroprawicy (AWS); wspólne rządu AWS i UW, co można traktować jako blok partyjny obozu postsolidarnościowego,
– marginalizacja dotychczasowych formacji postsolidarnościowych, powstanie PO i PiS;
4) scharakteryzował system partyjny od 2005 roku:
– stopniowa marginalizacja SLD,
– tworzenie się systemu partyjnego dwóch partii dominujących – konkurencja między PO i PiS, rządy każdej z formacji z innymi partiami (PiS – Samoobrona – LPR, PO – PSL, PiS – SP – PR),
– przetasowania na scenie politycznej – tzw. nowe ugrupowania (Ruch Palikota, Kukiz’15, Nowoczesna).
5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych aspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście interpretacyjnym oraz wykazał się znajomością licznych pojęć związanych z ww. zagadnieniem.
*Kursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania realizacji aspektu za pełny.*
Temat 2. Przedstaw procedurę uchwalania budżetu i źródła dochodów budżetowych w Polsce (na poziomie centralnym) i w Unii Europejskiej.
Poziom III – WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.
Zdający w pełni:
1) scharakteryzował tryb uchwalania ustawy budżetowej w Polsce:
– podmioty biorące udział w jej uchwalaniu,
– etapy ścieżki legislacyjnej i terminy obowiązujące w tej procedurze;
2) scharakteryzował tryb uchwalania budżetu w Unii Europejskiej:
– podmioty biorące udział w jej uchwalaniu (Komisja, Rada, Parlament),
– etapy ścieżki legislacyjnej;
3) scharakteryzował źródła dochodów budżetowych (budżet centralny) w Polsce:
– podatki pośrednie (VAT – największe źródło, akcyza),
– podatki dochodowe (PIT, CIT),
– inne podatki pozalokalne (od gier, z tytułu wydobycia niektórych kopalin, od niektórych instytucji finansowych),
– dywidendy i wypłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych i jednoosobowych spółek Skarbu Państwa;
– wpłaty z zysku NBP,
– część dochodów z ceł,
– dochody państwowych jednostek budżetowych,
– wpłaty jednostek samorządu terytorialnego,
– dochody ze środków UE;
4) scharakteryzował źródła dochodów budżetowych Unii Europejskiej:
– większość opłat celnych z importu z państw trzecich,
– zasoby z tytułu VAT – ok. 0,3% dochodu państw członkowskich z tego tytułu,
– składki członkowskie państw – ok. 0,7% ich PNB.
5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych aspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście interpretacyjnym oraz wykazał się znajomością licznych pojęć związanych z ww. zagadnieniem.
Temat 3. Scharakteryzuj konflikty na obszarze postjugosłowiańskim – ich przyczyny i przebieg oraz działania wspólnoty międzynarodowej na rzecz rozwiązania tych konfliktów.
Poziom III – WARTOŚĆ MERYTORYCZNA 12 P.
Zdający w pełni:
1) scharakteryzował przyczyny konfliktów:
– *większy stopień samodzielności republik po śmierci J. Broz-Tito (np. nieobsadzenie instytucji prezydenta i kolegialna głowa państwa*), rozpad SFRJ,
– pobudzenie tożsamości etnicznej i religijnej, działalność sił nacjonalistycznych (*np. enwerystów w Kosowie opowiadających się za wielką Albanią*),
– niechęć do centralnego ośrodka władzy w Belgradzie utożsamianego z serbskością,
*– rozpad ZSRR i reakcja wspólnoty międzynarodowej*,
– ogłoszenie niepodległości przez poszczególne republiki i odpowiedź mniejszości na etnizującą politykę narodu tytularnego,
*– dostęp do publicznych zasobów, możliwość większej bezkarności przy działaniach mafijnych (np. UCK)*;
2) scharakteryzował przebieg konfliktu w Bośni:
– zajęcie chorwackiej części przez nacjonalistyczne siły chorwackie (VII 1991), oddzielny rząd chorwacki Herceg-Bośni (XI 1991), proklamacja Chorwackiej Republiki Herceg-Bośni – VI 1992 r. i deklaracja niepodległości – VIII 1993 r., po porozumieniach w Waszyngtonie między Chorwatami a Boszniakami federacja muzułmańsko-chorwacka (III 1994),
– referendum z III 1992 r. w sprawie niepodległości, zbojkotowane przez Serbów bośniackich, i jej ogłoszenie,
– po uznaniu przez wspólnotę międzynarodową niepodległości rozpoczynają się walki z udziałem armii jugosłowiańskiej (m.in. oblężenie Sarajewa trwające przez 3,5 roku), proklamacja Republiki Serbskiej w Bośni (IV 1992), wycofanie w V 1992 r. wojsk jugosłowiańskich,
*– ogłoszenie przez muzułmańską większość w zachodniej Bośni autonomii (Republika Zachodniej Bośni – 1993) i współpraca z armią bośniackich Serbów przeciw władzom bośniackim w Sarajewie*,
– serbskie obozy dla internowanych, kontrola przez Serbów około 70% terytorium Bośni, wojna do X 1995, eksterminacja ludności cywilnej przez każdą ze stron konfliktu, wysiedlanie, w w wyniku operacji NATO ułatwienie kontrofensywy boszniacko-chorwackiej;
3) scharakteryzował przebieg konfliktu w Kosowie:
– ograniczenie autonomii Kosowa w ramach Serbii w latach 1989–1990, proklamacja niepodległości przez Kosowo w X 1991 r. z programem zjednoczenia z Albanią,
– stworzenie przez Demokratyczną Ligę Kosowa I. Rugovy instytucji państwa paralelnego, kosowarskie elity porzucają kwestię wielkiej Albanii – chcą albo niepodległości, albo kompromisowo znacznej autonomii,
– po Dayton zwycięstwo nurtu radykalnego i walk partyzanckich Wyzwoleńczej Armii Kosowa (UCK), powstanie od końca 1997 r. w Drenicy, serbska pacyfikacja powstania w 1998 r., umasowienie UCK, po konferencji w Rambouillet wycofanie armii FRJ,
– exodus tysięcy Serbów, eksterminacja Serbów przez UCK, zamieszki 2004 r. (ofiary wśród ludności serbskiej, zniszczenie cerkwi),
– proklamacja niepodległości przy zachowaniu faktycznego statusu międzynarodowego protektoratu (pozostanie UNMIK zgodnie z treścią rezolucji RB ONZ 1244 z 1999 r.), starcia po uznaniu niepodległości w gminach zamieszkałych przez Serbów, m.in. w Mitrovicy;
2a–3a) scharakteryzował przebieg innych konfliktów:
– serbsko-chorwackiego w Krajinie *– referendum w Krajinie za oderwaniem od Chorwacji (1990), ogłoszenie niepodległości przez Chorwację (VI 1991), proklamacja Republiki Serbskiej Krajiny (XII 1991), walki od 1991 r. – strona serbska wspierana przez armię jugosłowiańską, m.in. blokada i ostrzał Dubrovnika, zdobycie Vukovaru, rozejm (1992) i ofensywa armii chorwackiej (1993), kontrofensywa chorwacka w okresie nalotów NATO na cele serbskie, opanowanie terytoriów, utworzenie autonomii serbskiej na ich części (1995), likwidacja tej autonomii (1998),*
– albańsko-macedońskiego: *odebranie Albańczykom przez władze macedońskie statusu suwerennej narodowości (1989), elity albańskie za zjednoczeniem z Albanią, zmiana stanowiska – wejście na scenę polityczną Macedonii przez albańską Partię na Rzecz Demokratycznego Dobrobytu – jako koalicjant rządowy, ustępstwa macedońskie, 1997–1998: zorganizowane przez Albańczyków ataki terrorystyczne, powstanie w 1999 r. Wyzwoleńczej Armii Narodowej (macedońska UCK), 2001: powstanie zbrojne w porozumienie partii albańskich i utworzenie politycznej nadbudowy nad macedońską UCK – Partii Narodowo-Demokratycznej, sukcesy militarne UCK w starciach z wojskiem macedońskim, brak zgody macedońskiej na projektowaną federalizacje państwa, porozumienie ochrydzkie – decentralizacja państwa, jęz. albański językiem oficjalnym na obszarach, gdzie Albańczycy stanowią min 20%, samorozwiązanie UCK,*
– serbsko-albańskiego w południowej Serbii – *zmniejszenie autonomii kulturalnej w rejonie Preszeva w 1989–1990, udział pleszewskich Albańczyków w systemie politycznym Serbii, zmiana nastawienia i działań serbskich po bombardowaniach NATO (1999), exodus Albańczyków do Kosowa, powstanie UCPMB – Armii Wyzwolenia Preszeva, Medvedji i Bujanovaca, partyzantka UCPMB 1999–2000, deklaracja ze strony Belgradu*
*– po wygranej Kosztunicy – współpracy z Zachodem w rozwiązaniu tego konfliktu – plan wicepremiera Czovicia (2001) przyznania autonomii w trzech gminach, powrót armii jugosłowiańskiej do strefy przygranicznej, samorozwiązanie UCPMB (V 2001),*
*– wojna dziesięciodniowa w Słowenii (VI–VII 1991), w związku z ogłoszeniem niepodległości, rozejm i wstrzymanie obowiązywania deklaracji niepodległości oraz wycofanie armii jugosłowiańskiej*;
4) scharakteryzował działania wspólnoty międzynarodowej
– przybycie wojsk ONZ w IV 1992 r., brak wystarczających pełnomocnictw, misja T. Mazowieckiego i jego rezygnacja, UNPROFOR,
– operacja NATO w ramach mandatu ONZ Deny Flight (od IV 1993), utworzenie „bezpiecznych” stref (*V 1993 – rezolucja 819 RB*) pod egidą ONZ, m.in. w Srebrenicy,
*– plan Vanca i Owena, przewidujący federalizację Bośni, odrzucony w referendum przez bośniackich Serbów (V 1993),*
– rozwiązanie konfliktu chorwacko-boszniackiego – porozumienia w Waszyngtonie i stworzenie federacji muzułmańsko-chorwackiej (III 1994),
*– bombardowania NATO pod Gorażde (IV 1994), projekt Grupy Kontaktowej także odrzucony w referendum przez bośniackich Serbów (VIII 1994),*
– rozejm od I 1995 r. i mimo niego walki ze strony bośniackiej, a następnie serbskiej, czystki etniczne (m.in. zdobycie przez Serbów Srebrenicy i masakra ludności muzułmańskiej – VII 1995), operacja NATO w ramach mandatu ONZ Deliberate Force (od VIII 1995), wraz z nim kontrofensywa bośniacka (boszniacko-chorwacka) – m.in. dojście pod Banja Lukę, zawieszenie broni – X 1995,
– rozwiązanie konfliktu serbsko-bośniackiego – układ z Dayton i przyjęcie projektu Grupy Kontaktowej (układ podpisany przez prezydentów: BiH A. Izetbegovicia, Chorwacji – F. Tudjmana i FRJ – S. Miloševicia), tworzenie państwa pod kierunkiem i kontrolą wspólnoty międzynarodowej, w tym obecność sił IFOR, a następnie SFOR, wprowadzenie podziału administracyjnego opartego de facto na segregacji etnicznej, zastąpienie w XII 2004 r. wojsk NATO wojskami europejskimi EUFOR,
– rozwiązanie konfliktu kosowskiego – uznanie Kosowa w Dayton (1995) za wewnętrzną sprawę Serbii, zmiana zdania na konferencji w Rambouillet (1999), wkroczenie wojsk KFOR, rezolucja RB ONZ nr 1244 (1999) – *de facto* protektorat międzynarodowy, interwencja NATO – bombardowania Serbii (operacja Allied Force), tworzenie administracji cywilnej Tymczasowej Misji Administracyjnej Narodów Zjednoczonych w Kosowie (UNMIK), *utworzenie Rady Przejściowej Kosowa i Tymczasowej Rady Administracyjnej*, plan Ahtisaariego kontrolowanej niepodległości i negocjacje na ten temat (2005–2008), doprowadzenie do proklamacji i uznania niepodległości (2008), ale pozostawienie faktycznego międzynarodowego protektoratu,
*– działania na rzecz rozwiązania konfliktu w Chorwacji – terytorialne status quo przy autonomii obszarów zamieszkałych przez większość serbską (1995), odrzucone,*
*– działania na rzecz zapobiegania konfliktom, np. porozumienie po mediacjach UE reprezentowanej przez J. Solanę w sprawie rozwiązania FRJ i powołania SiC z możliwością przeprowadzenie referendum niepodległościowego,*
*– działania na rzecz rozwiązania konfliktu albańsko-macedońskiego w 2001 r. – rozejm wynegocjowany przez wysłanników UE i USA, projekt reform ustrojowych Badentera, rozbrojenie UCK pod nadzorem NATO.*
*– działania na rzecz rozwiązania konfliktu albańsko-serbskiego w południowej Serbii w 2001 r. – rozejm wynegocjowany przez wysłanników UE i USA, projekt reform ustrojowych Badentera, rozbrojenie UCK pod nadzorem NATO,*
– powołanie MTK dla byłej Jugosławii *na mocy rezolucji 827 RB ONZ z V 1993 r.*, osądzanie głównie Serbów (R. Mladić, R. Karadżić, B. Plavsić, śmierć S. Miloševicia).
5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie różnych aspektów danego problemu do jego opisu w szerszym kontekście interpretacyjnym oraz wykazał się znajomością licznych pojęć związanych z ww. zagadnieniem.
*W punktach 1–4 kursywą zaznaczono kwestie niekonieczne do uznania realizacji aspektu za pełny.*
*Punkty 2a–3a niekonieczne do maksymalnej oceny pracy, ale ich wykonanie umożliwia egzaminatorowi podniesienie statusu realizacji przez zdającego aspektów 2–3.*
*Do uznania aspektu za pełny nie jest konieczne podawanie miesiąca danego roku, jednak jeśli został podany błędnie, należy uznać to za błąd.*
Schemat punktowania
Poziom III – wartość merytoryczna (12 pkt)
Szczegółowe wymagania dla każdego tematu podano w kluczu. Zdający w pełni realizuje aspekty 1–4 oraz wykorzystuje znajomość i rozumienie różnych aspektów problemu do jego opisu w szerszym kontekście interpretacyjnym, wykazując znajomość licznych pojęć związanych z zagadnieniem.
Poprawność merytoryczna: Zdający nie popełnił żadnego błędu merytorycznego.
Selekcja informacji: Zdający przeprowadził poprawną selekcję i hierarchizację informacji (nie zamieścił w pracy fragmentów niezwiązanych z tematem).
Język, styl i kompozycja: Zdający zaprezentował wywód w pełni spójny, harmonijny i logiczny.
Poziom II – wartość merytoryczna (8 pkt)
Zdający:
– scharakteryzował w pełni trzy istotne aspekty zagadnienia spośród 1–4 wskazanych dla poziomu III
lub
– scharakteryzował w pełni dwa istotne aspekty zagadnienia oraz częściowo scharakteryzował dwa kolejne istotne aspekty zagadnienia spośród 1–4 wskazanych dla poziomu III.
5) Zdający wykorzystał znajomość i rozumienie wybranych aspektów analizowanego tematu, wykazał się znajomością wybranych pojęć związanych z tematem.
Poprawność merytoryczna: Zdający popełnił jeden lub dwa błędy merytoryczne.
Selekcja informacji: Zdający przeprowadził niekonsekwentną selekcję informacji i ich hierarchizację (umieścił w pracy nieliczne fragmenty niezwiązane z tematem).
Język, styl i kompozycja: Zdający zaprezentował wywód nie w pełni uporządkowany.
Poziom I – wartość merytoryczna (4 pkt)
Zdający:
– scharakteryzował w pełni jeden istotny aspekt zagadnienia oraz scharakteryzował częściowo jeden aspekt zagadnienia spośród 1–4 wskazanych dla poziomu III
lub
– scharakteryzował częściowo trzy istotne aspekty zagadnienia spośród 1–4 wskazanych dla poziomu III.
5) Zdający wykazał się znajomością jedynie nielicznych pojęć związanych z tematem.
Poprawność merytoryczna: Zdający popełnił trzy lub cztery błędy merytoryczne.
Selekcja informacji: Zdający przeprowadził w niewystarczającym stopniu selekcję informacji i ich hierarchizację (napisał pracę, której znaczną część stanowią fragmenty niezwiązane z tematem).
Język, styl i kompozycja: Zdający zaprezentował wywód w sposób chaotyczny i nielogiczny.
Najniższy poziom pozostałych kryteriów:
Poprawność merytoryczna: Zdający popełnił co najmniej pięć błędów merytorycznych.
Selekcja informacji: Ponad połowę pracy stanowią fragmenty niezwiązane z tematem.
Język, styl i kompozycja: Wywód jest niekomunikatywny.
Wartość merytoryczna (0 pkt)
Zdający nie zrozumiał tematu – nie scharakteryzował częściowo ani w pełni żadnego z aspektów spośród 1–4 wskazanych dla poziomu III.
5) Zdający nie wykazał się znajomością pojęć związanych z tematem.
Przy pracy o wartości merytorycznej mniejszej niż właściwa dla I poziomu (0–2 pkt) nie przyznaje się punktów za pozostałe elementy.
Egzaminator, klasyfikując wartość merytoryczną pracy na jeden z trzech poziomów (I–III), może ocenić ją wyłącznie na 12, 8 lub 4 punkty. Ostateczna liczba punktów uzyskanych przez zdającego jest zależna także od poziomu realizacji trzech pozostałych kryteriów, tj. poprawności merytorycznej, selekcji informacji oraz języka, stylu i kompozycji. Za zrealizowanie danego kryterium na poziomie wyższym / niższym od poziomu wartości merytorycznej pracy zdający uzyskuje jeden punkt więcej / mniej. Pracę niespełniającą wymogów poziomu I w kwestii wartości merytorycznej egzaminator ocenia na 0 punktów.
Komentarz. Ocena rozprawki zależy od czterech kryteriów: wartości merytorycznej (12, 8 lub 4 pkt), poprawności merytorycznej, selekcji i hierarchizacji informacji oraz języka, stylu i kompozycji pracy. Za realizację każdego z trzech ostatnich kryteriów na poziomie wyższym/niższym od poziomu wartości merytorycznej zdający uzyskuje jeden punkt więcej/mniej. Praca oceniana na poziomie I może otrzymać maksymalnie 6 pkt (4+1+1+0 lub 4+1+0+1 lub 4+0+1+1), na poziomie II maksymalnie 10 pkt, na poziomie III maksymalnie 12 pkt.