Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

„Król mrówek”. Prywatna mitologia

Historie bogów, które opowiada Herbert w Królu mrówek, mogą się zdarzyć także

zwykłym zjadaczom chleba. Co więcej – one się zdarzają.

Zbigniew Herbert pisał tę książkę przez ostatnie dwadzieścia lat życia i nie zdołał jej

ukończyć. Dla miłośników twórczości Herberta zawartość tomu nie będzie niespodzianką.

Natomiast jego układ – i owszem. Rzecz składa się z czterech części, z których pierwsza to

zaledwie czterowiersz dedykowany Josifowi Brodskiemu, druga – dwadzieścia utworów

ukończonych; trzecia (Dziesięć ścieżek cnoty) to swoisty odpowiednik Przesłania Pana

Cogito, część czwarta zaś – sześć utworów niedokończonych lub zaniechanych przez autora.

Począwszy

od

opowieści

szóstej

(Ten

obrzydliwy

Tersytes)

autor

skupia

uwagę – swoją i czytelnika – nie na abstraktach, lecz na jednostkach – bohaterach mitologii

[[:5]]

odtrąconych na jej margines, lekceważonych przez jej tradycyjne wykładnie. Ton prywatnej

mitologii Herberta dyktuje zatem – może bardziej jeszcze niż ton jego poezji – współczucie

i ciekawość bliźniego. W tym świecie spełnia się biblijne proroctwo, że ostatni będą

pierwszymi. Takim ostatnim jest ten obrzydliwy Tersytes, najbrzydszy wojownik przybyły

pod Troję, inwalida mitologii, który ośmielił się kpić z samego Achillesa. Lecz także los

bogów nie jest godny pozazdroszczenia. Cóż bowiem po bogach, w których nikt już nie

wierzy

ani

ich

nie

traktuje

poważnie,

cóż

po

nieśmiertelnych,

którzy

dla

nas – śmiertelników – dawno już są nieżywi? Czym jest ich wieczne trwanie, jeśli nie

piekłem? Tkwią w spisie lektur dla szkół podstawowych niczym w zakurzonym słoju. I tylko

czasem poeta upomni się o nich, wyniesie słój z pracowni na słońce.

A wówczas to, co można w nim dostrzec – przeraża. Oto Ares (Olimpijski generał). Chyba

najnikczemniejszy z bohaterów tej książki. Bóg drugorzędny, posiłkowy i powszechnie

pogardzany, kiedy wojny stały się bardziej domeną polityki, Ares – został zdegradowany.

Odkrył w sobie przemożną skłonność do spisków, gangów i organizacji terrorystycznych.

Siedzi teraz na tarasie kawiarni, widać spokojne miasto. Spogląda na zegarek. Udaje spokój.

Dokładnie o wyznaczonej godzinie w środku miasta wykwita obrzydliwa róża. Trwa chwilę.

Potem rozlega się zgiełk, wycie syren. I nad miejscem – kaźnią niewinnych – unosi się czarna

zasłona dymu. To miasto nie będzie już nigdy takie, jak przed wybuchem. Ares płaci za kawę

i wolno schodzi po schodach hańby.

W inny sposób przypomina nam o swym istnieniu Dionizos, bohater zamykającego tom

utworu Ofiara. On to zgłosił się na ochotnika, gdy w obliczu zagłady świata antycznych

bogów Hermes poradził, by któregoś z bogów wybrać na ofiarę i ofiarować ją rękami ludzi.

Cała sprawa wyglądała – i w istocie załatwiona była – szybko i bezboleśnie. Ale czy

rzeczywiście bezboleśnie? Zeus miał lekkie wątpliwości. – Czy Dionizos cierpiał – zapytał

naiwnie. Nie tylko cierpiał. Płakał. I przywoływał Boga na świadka.

Król

mrówek

w

obecnej

postaci

to

zbiór

niedługich

lub

wręcz

krótkich,

doskonałych – poza nielicznymi wyjątkami – utworów, które jednak nie składają się na

w pełni satysfakcjonującą całość; raczej pozwalają tylko mieć o niej pewne wyobrażenie. To

zatem książka w sposób niezamierzony przewrotna – rozbudza apetyt, nie pozwalając go

zaspokoić. Czyż jednak nie jest to pożegnanie z czytelnikami na miarę Zbigniewa Herberta?

Na podstawie: Aleksander Kaczorowski, Królewskie pożegnanie,

„Gazeta Wyborcza” nr 119, 23.05.2001 r.