Zacznij za darmoZacznij

Baza wiedzy · matura

Alkany na maturze z chemii: wzór ogólny, nazewnictwo, reakcje

Alkany to węglowodory nasycone o wzorze ogólnym CnH2n+2: między atomami węgla występują tylko wiązania pojedyncze. Najważniejsze reakcje na maturze to spalanie i substytucja rodnikowa z chlorem albo bromem w obecności światła.

Sprawdzone 18 października 2026

Co trzeba umieć

  • Szereg homologiczny: metan, etan, propan, butan, pentan, heksan... Kolejne różnią się o grupę CH2.
  • Nazewnictwo: najdłuższy łańcuch, numeracja od strony bliższej podstawnikowi, podstawniki alfabetycznie (np. 2,3-dimetylopentan).
  • Izomeria łańcuchowa: butan ma dwa izomery, pentan trzy.
  • Substytucja rodnikowa: CH4+Cl2→hνCH3Cl+HCl\mathrm{CH_4 + Cl_2 \xrightarrow{h\nu} CH_3Cl + HCl}; etapy inicjacji, propagacji i terminacji.
  • Spalanie: całkowite do CO2 i wody, niecałkowite do CO albo sadzy (C).
  • Właściwości fizyczne: temperatura wrzenia rośnie z długością łańcucha i maleje z rozgałęzieniem.

Typowe pułapki

  • Mylenie substytucji rodnikowej (alkany) z addycją (alkeny).
  • Nazwa od złego łańcucha: najdłuższy łańcuch nie zawsze biegnie prosto na rysunku.
  • Bilansowanie spalania: najpierw węgiel, potem wodór, na końcu tlen.

Zadania z matury

  1. 1.Zadanie 20.3, czerwiec 2026Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3. Reakcja węglowodoru Y z wodą to reakcja
  2. 2.Zadanie 16.1, maj 2026Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) jednego z izomerycznych dimetylobutanali, który nie ulega opisanej reakcji z KOH.
  3. 3.Zadanie 16.2, maj 2026Zmieszano alkoholowe roztwory aldehydu benzoesowego (benzenokarboaldehydu) oraz aldehydu mrówkowego (metanalu) i otrzymano ciekłą…
  4. 4.Zadanie 18.1, maj 2026Przeprowadzono opisaną reakcję i w jej wyniku otrzymano alkan o czterech atomach węgla w cząsteczce. Napisz wzór półstrukturalny…
  5. 5.Zadanie 18.2, maj 2026Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne (grupowe) oraz szkieletowe wybranych izomerycznych alkanów o wzorze sumarycznym…
  6. 6.Zadanie 25.3, maj 2026Ze względu na obecność pierścienia aromatycznego w cząsteczce benzokainy może ona ulegać reakcji z bromem. Dokończ zdanie. Wybierz…
  7. 7.Zadanie 20.1, czerwiec 2025Uzupełnij poniższy schemat tak, aby przedstawiał budowę obu enancjomerów opisanej bromopochodnej.
  8. 8.Zadanie 20.2, czerwiec 2025Związek Q to izomer opisanej powyżej bromopochodnej. W cząsteczce tego izomeru znajduje się jeden czwartorzędowy atom węgla.…
  9. 9.Zadanie 23.1, czerwiec 2025Uzupełnij tabelę. Określ typ (addycja, eliminacja, substytucja) oraz mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) reakcji 1.…
  10. 10.Zadanie 18, maj 2025Uzupełnij tabelę. Napisz nazwę typu reakcji p-ksylenu z bromem pod wpływem światła i w obecności żelaza (addycja, eliminacja albo…57%wykonalność

Zadania z arkuszy CKE z rozwiązaniem z klucza. Wykonalność to średni procent punktów zdobytych przez zdających (raporty CKE).

Najczęstsze pytania

Jaki jest wzór ogólny alkanów?

CnH2n+2.

W jakie reakcje wchodzą alkany?

Głównie w spalanie i substytucję rodnikową z halogenami pod wpływem światła.

Czytaj dalej