Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

...................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................

[[:6]]

Tekst do zadań 6.–10.

Ryszard Przybylski

Słowo i milczenie Bohatera Polaków. Studium o „Dziadach”

Każda ludzka działalność była dla romantyka niejednoznaczna i fragmentaryczna. Świat

był dla romantyków wiecznie otwarty. Fragmentaryczność i ciągła otwartość stanowiły cechę

poznania i dlatego poeta, który tworzył tego rodzaju kompozycje, co Dziady, przekształcał

jedynie prawa rządzące myśleniem w zasadę kompozycyjną własnego dzieła.

Kompozycja Dziadów jest więc dziełem romantycznej świadomości, która nieukończenie

uważała za cechę wszelkiej aktywności umysłu. Mickiewicz wiedział, że nie tworzył „całości

organicznej”, formy wykończonej i zamkniętej, ale przecież upierał się, że Dziady są utworem

jednolitym.

Po pierwsze, główna idea utworu. „Wiara we wpływ świata niewidzialnego,

niematerialnego – pisał Mickiewicz – na sferę ludzkich myśli i działań jest ideą macierzystą

poematu polskiego; rozwija się ona stopniowo w poszczególnych częściach dramatu,

przyjmując różne kształty, podług różnicy miejsca i czasu”.

Po drugie, „pewną jednolitość” nadaje Dziadom „tajemnicza osobistość przechodząca

przez cały dramat”. Tworząc ją, Mickiewicz wykorzystał kilka faktów ze swego życia. Jest to

jednak – jak pisał – „postać urojona”, która, jak łatwo zauważyć, w każdym kolejnym

fragmencie objawia się w innym przeistoczeniu. Aby podkreślić, że ta wymyślona postać

literacka, mimo wszystkich swych różnorodnych wcieleń, imion i tytułów, jest tą samą

„tajemniczą osobistością”, będę ją czasem nazywał Bohaterem Polaków. Ponieważ wpływ

Dziadów na życie naszego narodu był i jest nadal ogromny, każdy przyzna, że nazwa ta jest

właściwa.

Dziady są więc utworem jednolitym, zawsze otwartym, który nigdy nie stanie się „całością

organiczną”. Całość romantycznej formy otwartej jest jednak zawsze „wielowariantowa,

alinearna” i przede wszystkim składa się z kolejnych objawień, kolejnych epifanii. Jest to nie

tyle „całość w wycinkach”, ile szereg fragmentów, które razem składają się na wizję, zawsze

wieloznaczną, chociaż nie bezsensowną. Ale czytanie części poza tą otwartą, bo otwartą,

wszelako formą musi prowadzić do pomyłek już na pierwszym literalnym poziomie. Poza nią

każdy fragment arcydramatu jest żałosny, kaleki, odarty z mądrości, która promieniuje na

niego z tej nieorganicznej całości.

Czytanie formy otwartej jest bardzo szczególne. Wszystkie znaczenia, sensy i syntezy,

które powstają w czasie lektury, są w jakiś sposób zawieszone. Każdy następny fragment

może wywrócić najbardziej skrupulatne ustalenia. Rzucić nowe światło na poprzednie. Śmierć

autora nie likwiduje tego zawieszenia. Przeciwnie. Po zgonie twórcy dzieło fragmentaryczne

nigdy nie stanie się „organiczną całością”. Dlatego, chociaż ograniczone, Dziady są teraz

ciągle otwarte. Chociaż niedokończone, są nieodwołalnie całkowite. Są po prostu przejawem

wiecznego niedo.

Na podstawie: Ryszard Przybylski, Słowo i milczenie Bohatera Polaków. Studium o „Dziadach”,

Warszawa 1993.

[[:7]]