Zadanie 17.3, matura czerwiec 2018, fizyka rozszerzona

1 pktotwarteśrednie (szac.)Czerwiec 2018

Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

Zadanie

Wspólne informacje do wiązki zadań

Pierwszą planetę obcą, pozasłoneczną, odkrył polski radioastronom Aleksander Wolszczan w 1991 r. Krąży ona wokół pulsara, a więc gwiazdy neutronowej emitującej z niezwykłą regularnością pulsy promieniowania. Gdy pulsar ma planetarnego towarzysza, regularność pulsów zostaje zaburzona. Na podstawie tych zaburzeń można bardzo dokładnie określić, jak duża jest planeta i w jakiej znajduje się odległości od gwiazdy. Problem w tym, że pulsarów jest w kosmosie mało. Nie mogą być więc „platformą” do poszukiwania planet na dużą skalę. Opracowano więc kilka innych metod, które wykorzystuje się obecnie do poszukiwania obcych światów.

Jedną z nich jest spektroskopia, która bada prędkości radialne gwiazd. Prędkość radialna mierzona jest w kierunku obserwacji, czyli wzdłuż prostej gwiazda – obserwator. Prędkość radialna gwiazdy zmienia się, gdy ma ona orbitującego towarzysza, w tym przypadku – planetę, który wpływa na nią grawitacyjnie. Gwiazda wówczas lekko oddala się od obserwatora i przybliża do niego. Gdy się oddala, to linie widmowe gwiazdy przesuwają się wtedy w kierunku większych długości fal. Odwrotnie jest w przypadku, gdy gwiazda się przybliża. Badania prędkości radialnych były dotychczas najczęściej stosowane już w obserwacjach prowadzonych z Ziemi. Kłopot z tą metodą jest taki, że im mniejszy towarzysz gwiazdy, tym mniej na nią wpływa i tym trudniej zbadać jej prędkości radialne.

Małych planet, typu ziemskiego, tym sposobem raczej się nie znajdzie. Dlatego łowcy obcych planet wykorzystują jeszcze inną metodę, zwaną tranzytem. Gdy planetarny towarzysz gwiazdy przesuwa się na tle jej tarczy, wywołuje okresowe jej pociemnienie (zabiera część jej promieniowania). Analizując jego intensywność i czas trwania, można obliczyć promień planety i okres jej obiegu. Oczywiście i ta metoda ma swoje ograniczenia. Najlepiej wykrywa się za jej pomocą duże planety, okrążające stosunkowo małe gwiazdy.

Na podstawie: Przemek Berg, Tysiące światów, „Wiedza i Życie” nr 5, 2014.

Polecenie

1 punkt

W metodzie spektroskopii łatwiej jest badać prędkości radialne gwiazdy, gdy ma ona planetarnego towarzysza o stosunkowo dużej masie.

Wyjaśnij, dlaczego stosunkowo duża masa planety ułatwia badanie prędkości radialnej gwiazdy.

Korepetytor

Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.

Wypróbuj za darmo

5 rozmów · bez karty · Zaloguj się

Sprawdź się

Jak poszło?

Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie

Odpowiedź z klucza CKE

Badanie zmian prędkości radialnej gwiazdy związane jest z badaniem zmian periodycznego przesuwania się widma tej gwiazdy. Zmiany widma łatwiej jest badać, gdy są większe: tzn. gdy zmiany prędkości radialnej mają większą amplitudę. Gdy planetarny towarzysz gwiazdy ma większą masę, to:

1) środek masy układu jest bardziej oddalony od środka gwiazdy, a zatem ruch gwiazdy odbywa się po większej orbicie (co prowadzi do większych zmian prędkości);

2) siła oddziaływania grawitacyjnego pomiędzy gwiazdą i planetą jest większa, w związku z czym gwiazda uzyskuje większe zmiany prędkości.

Uwaga: powyższe wyjaśnienia jakościowe mogą być poparte – lub zastąpione – ścisłym wzorem związanym z uwzględnieniem ruchu obu ciał względem środka ich masy:

ω2=G(M+m)d3\omega^2 = \frac{G(M + m)}{d^3}

gdzie d jest odległością pomiędzy ciałami. Jeżeli masa planety m rośnie, to rośnie także (dla ustalonego d) prędkość kątowa ω (zatem i liniowa) każdego z ciał – oznacza to wzrost zmian prędkości w kierunku obserwacji.

Schemat punktowania

1 pkt

prawidłowe wyjaśnienie odwołujące się do tego, że większa masa planety oznacza większe oddziaływanie grawitacyjne z gwiazdą, co przekłada się na większe zmiany prędkości gwiazdy, które z kolei jest łatwiej obserwować.

0 pkt

brak spełnienia powyższego kryterium.

Komentarz. Wyjaśnienia jakościowe mogą być poparte lub zastąpione ścisłym wzorem związanym z uwzględnieniem ruchu obu ciał względem środka ich masy: ω² = G(M+m)/d³.

Umiejętności w zadaniu

Pliki cookies

Zapisujemy na Twoim urządzeniu to, bez czego serwis nie działa, np. zalogowanie. Plików analitycznych użyjemy tylko za Twoją zgodą. Szczegóły w polityce prywatności.