Zadanie 8, matura maj 2016, matematyka rozszerzona
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
3 punktyWykaż, że dla dowolnych dodatnich liczb rzeczywistych x i y takich, że x2 + y2 = 2, prawdziwa jest nierówność x + y ≤ 2.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Odpowiedź z klucza CKE
Rozwiązanie (I sposób)
Dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna kolejno nierównościom
(x + y)2 ≤ 4,
x2 + 2xy + y2 ≤ 4,
x2 + 2xy + y2 ≤ 2 ⋅ 2,
x2 + y2 + 2xy ≤ 2(x2 + y2),
x2 + y2 + 2xy ≤ 2x2 + 2y2,
x2 + y2 − 2xy ≥ 0,
(x − y)2 ≥ 0.
Ta ostatnia nierówność jest prawdziwa dla dowolnych liczb rzeczywistych x i y. To kończy dowód.
Rozwiązanie (II sposób)
Niech x i y będą dowolnymi dodatnimi liczbami rzeczywistymi takimi, że x2 + y2 = 2.
Obie strony nierówności x + y ≤ 2 są dodatnie, więc podnosząc obie strony nierówności do kwadratu otrzymujemy nierówność równoważną
x2 + y2 + 2xy ≤ 4.
Stąd otrzymujemy 2 + 2xy ≤ 4, więc xy ≤ 1.
Obie strony tej nierówności xy ≤ 1 są dodatnie, więc podnosząc obie strony nierówności do kwadratu otrzymujemy nierówność równoważną
x2y2 ≤ 1.
Z założenia y2 = 2 − x2. Wówczas nierówność x2y2 ≤ 1 jest równoważna nierównościom
x2(2 − x2) ≤ 1,
−x4 + 2x2 ≤ 1,
x4 − 2x2 + 1 ≥ 0,
(x2 − 1)2 ≥ 0.
Ta ostatnia nierówność jest prawdziwa dla każdej liczby rzeczywistej x. To kończy dowód.
Rozwiązanie (III sposób)
Niech x i y będą dowolnymi dodatnimi liczbami rzeczywistymi takimi, że x2 + y2 = 2. Wykorzystując nierówność między średnią arytmetyczną i średnią kwadratową, otrzymujemy
.
Stąd i z równości x2 + y2 = 2 wynika, że , czyli x + y ≤ 2. To kończy dowód.
Rozwiązanie (IV sposób)
Dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna kolejno nierównościom
(x + y)2 ≤ 4,
x2 + 2xy + y2 ≤ 4,
2 + 2xy ≤ 4,
xy ≤ 1,
x2y2 ≤ 1.
Możemy przyjąć, że x2 = 1 − p oraz y2 = 1 + p, gdzie −1 < p < 1. Zatem nierówność x2y2 ≤ 1 przyjmuje postać (1 − p)(1 + p) ≤ 1, czyli 1 − p2 ≤ 1, co jest prawdą dla każdej liczby rzeczywistej p, więc, w szczególności, dla każdej liczby −1 < p < 1. To kończy dowód.
Rozwiązanie (V sposób)
Niech x i y będą dowolnymi dodatnimi liczbami rzeczywistymi takimi, że x2 + y2 = 2. Stąd
x2 + 2xy + y2 = 2 + 2xy,
(x + y)2 = 2 + 2xy,
.
Dla dowolnych liczb rzeczywistych x i y prawdziwa jest nierówność (x − y)2 ≥ 0, a stąd kolejno
x2 − 2xy + y2 ≥ 0,
2xy ≤ x2 + y2.
Zatem dla dowolnych dodatnich liczb rzeczywistych x i y takich, że x2 + y2 = 2 prawdziwa jest nierówność
2xy ≤ 2,
xy ≤ 1.
Stąd wynika, że
.
To kończy dowód.
Rozwiązanie (VI sposób)
Niech x i y będą dowolnymi dodatnimi liczbami rzeczywistymi takimi, że x2 + y2 = 2. To oznacza, że każda para liczb (x, y) spełniająca to równanie stanowi współrzędne punktu leżącego w I ćwiartce układu współrzędnych na okręgu o środku S = (0, 0) i promieniu . Punkt A = (1, 1) leży na tym okręgu, więc prosta o równaniu y = x zawiera średnicę tego okręgu. Oznacza to, że prosta prostopadła do niej i przechodząca przez punkt A jest styczna do okręgu. Ma ona równanie y = −(x − 1) + 1, czyli x + y = 2. Ta prosta wyznacza dwie półpłaszczyzny, z których jedna opisana jest nierównością x + y ≤ 2. Środek S okręgu leży w tej półpłaszczyźnie, gdyż 0 + 0 = 0 < 2. Stąd wynika, że w tej półpłaszczyźnie leżą też wszystkie punkty okręgu (w zasadach oceniania ilustruje to rysunek: łuk okręgu w I ćwiartce i zakreskowana półpłaszczyzna x + y ≤ 2). To kończy dowód.
Rozwiązanie (VII sposób)
Niech x i y będą dowolnymi dodatnimi liczbami rzeczywistymi takimi, że x2 + y2 = 2. Stąd otrzymujemy y2 = 2 − x2, więc dla , gdyż y > 0. Wówczas nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności
,
.
Obie strony tej nierówności są dodatnie, gdyż , więc, podnosząc obie strony nierówności do kwadratu, otrzymujemy nierówność równoważną
2 − x2 ≤ 4 − 4x + x2,
2x2 − 4x + 2 ≥ 0,
x2 − 2x + 1 ≥ 0,
(x − 1)2 ≥ 0,
która jest prawdziwa dla każdej liczby rzeczywistej x. To kończy dowód.
Rozwiązanie (VIII sposób)
Niech x i y będą dowolnymi dodatnimi liczbami rzeczywistymi takimi, że x2 + y2 = 2. Stąd otrzymujemy dla , gdyż y > 0. Do obu stron równania x2 + y2 = 2 dodajemy 2xy, otrzymując
x2 + y2 + 2xy = 2 + 2xy,
(x + y)2 = 2 + 2xy.
Stąd
.
Rozważmy funkcję f określoną dla wzorem . Wyznaczymy największą wartość tej funkcji. Ponieważ funkcja jest rosnąca, więc funkcja f osiąga największą wartość wtedy i tylko wtedy, gdy największą wartość osiąga funkcja g określona dla wzorem g(x) = 2x2 − x4. Obliczamy pochodną tej funkcji
g′(x) = 4x − 4x3 dla .
Obliczamy miejsca zerowe pochodnej i badamy jej znak.
Ponieważ g′(x) = 4x(1 − x)(1 + x) oraz 4x(1 + x) > 0 dla każdego , więc:
g′(x) = 0 wtedy i tylko wtedy, gdy 1 − x = 0, czyli x = 1,
g′(x) > 0 wtedy i tylko wtedy, gdy 1 − x > 0 i , czyli gdy 0 < x < 1,
g′(x) < 0 wtedy i tylko wtedy, gdy 1 − x < 0 i , czyli gdy .
Zatem w przedziale funkcja g jest rosnąca, w przedziale jest malejąca, a w punkcie x = 1 przyjmuje maksimum lokalne, które jest jednocześnie największą wartością tej funkcji.
Gdy x = 1, to
.
Zatem
,
co kończy dowód.
Schemat punktowania
Schemat punktowania I sposobu rozwiązania
gdy zdający przeprowadzi pełne rozumowanie.
gdy zdający uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności x2 + y2 + 2xy ≤ 2(x2 + y2) i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności x2 + 2xy + y2 ≤ 2 ⋅ 2 i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania II sposobu rozwiązania
gdy zdający przeprowadzi pełne rozumowanie.
gdy zdający zapisze nierówność z jedną niewiadomą, np. i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności xy ≤ 1 i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania III sposobu rozwiązania
gdy zdający zapisze nierówność między średnią arytmetyczną i średnią kwadratową i na tej podstawie uzasadni prawdziwość nierówności x + y ≤ 2.
gdy zdający zapisze nierówność między średnią arytmetyczną i średnią kwadratową i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania IV sposobu rozwiązania
gdy zdający przeprowadzi pełne rozumowanie.
gdy zdający uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności x2y2 ≤ 1 oraz przyjmie, że x2 = 1 − p oraz y2 = 1 + p, gdzie −1 < p < 1, i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności xy ≤ 1 i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania V sposobu rozwiązania
gdy zdający przeprowadzi pełne rozumowanie.
gdy zdający uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności xy ≤ 1 oraz zapisze sumę liczb x i y w postaci i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający
• uzasadni, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 nierówność x + y ≤ 2 jest równoważna nierówności xy ≤ 1
• zapisze, że dla dowolnych liczb dodatnich x i y takich, że x2 + y2 = 2 suma liczb x i y jest równa
i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
albo
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania VI sposobu rozwiązania
gdy zdający zapisze, że wszystkie punkty P = (x, y), których współrzędne spełniają równanie x2 + y2 = 2, leżą na okręgu o środku S = (0, 0) i promieniu oraz że każdy punkt okręgu leży w półpłaszczyźnie opisanej nierównością x + y ≤ 2, a także stwierdzi, że prosta o równaniu x + y = 2 jest styczna do tego okręgu.
gdy zdający zapisze, że wszystkie punkty P = (x, y), których współrzędne spełniają równanie x2 + y2 = 2, leżą na okręgu o środku S = (0, 0) i promieniu oraz że każdy punkt okręgu leży w półpłaszczyźnie opisanej nierównością x + y ≤ 2, ale nie stwierdzi, że krawędź tej półpłaszczyzny jest styczna do okręgu i na tym zakończy lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający zapisze, że wszystkie punkty P = (x, y), których współrzędne spełniają równanie x2 + y2 = 2, leżą na okręgu o środku S = (0, 0) i promieniu i na tym zakończy lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania VII sposobu rozwiązania
gdy zdający przeprowadzi pełne rozumowanie.
gdy zdający zapisze nierówność z jedną niewiadomą, np. i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający wyznaczy z równości x2 + y2 = 2 jedną z liczb w zależności od drugiej: dla i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Schemat punktowania VIII sposobu rozwiązania
gdy zdający przeprowadzi pełne rozumowanie.
gdy zdający obliczy miejsca zerowe pochodnej i zbada jej znak, np.: g′(x) = 0 dla x = 1, g′(x) > 0 dla 0 < x < 1, g′(x) < 0 dla i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
gdy zdający wyznaczy sumę liczb x i y w zależności od jednej zmiennej, np. dla i na tym poprzestanie lub dalej popełnia błędy.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Uwagi:
1. Jeżeli zdający jako jedyne uzasadnienie prawdziwości nierówności przywołuje „nierówność Cauchy’ego” i nie zapisuje tej nierówności ani żadnych wniosków płynących z zastosowania tej nierówności, to otrzymuje 0 punktów.
2. Jeżeli zdający, oprócz powołania się na nazwisko Cauchy, zapisze odpowiednią nierówność Cauchy’ego, to przedstawione rozwiązanie jest oceniane tak, jak to przewiduje schemat.
3. Jeżeli zdający nie zapisze koniecznego założenia o możliwych wartościach x przy wyznaczaniu y w zależności od x, to otrzymuje co najwyżej 2 punkty.
Komentarz. Akceptowane są różne podejścia: algebraiczne (przekształcenia równoważne), geometryczne (interpretacja na okręgu), lub wykorzystanie nierówności między średnimi. Ważne jest wykazanie każdego kroku.