Zadanie 11, matura maj 2019, matematyka rozszerzona
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
6 punktówDane są okręgi o równaniach x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0 i x2 + y2 − 2ax + 4y + a2 − 77 = 0. Wyznacz wszystkie wartości parametru a, dla których te okręgi mają dokładnie jeden punkt wspólny. Rozważ wszystkie przypadki.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Odpowiedź z klucza CKE
Odpowiedź: lub a = 6, lub .
I sposób
Okrąg o równaniu x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0 ma środek S1 = (6, 4) i promień r1 = 3, a okrąg o równaniu x2 + y2 − 2ax + 4y + a2 − 77 = 0 ma środek S2 = (a, −2) i promień r2 = 9. Ponieważ te okręgi mają dokładnie jeden punkt wspólny, więc odległość pomiędzy środkami okręgów jest równa sumie promieni lub różnicy promieni:
∣S1S2∣ = r1 + r2 lub ∣S1S2∣ = r2 − r1.
Otrzymujemy zatem równania lub .
Zatem (a − 6)2 = 108 lub (a − 6)2 = 0.
Równanie (a − 6)2 = 108 ma dwa rozwiązania: oraz , natomiast równanie (a − 6)2 = 0 ma jedno rozwiązanie a = 6. Zatem podane okręgi są styczne zewnętrznie dla lub dla , natomiast są okręgami stycznymi wewnętrznie dla a = 6.
II sposób (wspólna styczna)
Okrąg o równaniu x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0 ma środek S1 = (6, 4) i promień r1 = 3, a okrąg o równaniu x2 + y2 − 2ax + 4y + a2 − 77 = 0 ma środek S2 = (a, −2) i promień r2 = 9.
Okręgi te mają różne promienie, więc te okręgi mają dokładnie jeden punkt wspólny wtedy i tylko wtedy, gdy mają dokładnie jedną wspólną styczną. Tak jest wtedy i tylko wtedy, gdy odległość środka jednego z tych okręgów od tej stycznej jest równa promieniowi tego okręgu. Jeśli tę wspólną styczną oznaczymy przez k, to wtedy mamy .
Odejmując stronami równania okręgów, otrzymujemy (12 − 2a)x + 12y + a2 − 120 = 0.
Jest to równanie wspólnej osi potęgowej tych okręgów. Jeśli teraz istnieją takie wartości parametru a, dla których spełniony jest warunek , to wtedy ta oś potęgowa jest jednocześnie wspólną styczną tych okręgów. Otrzymujemy zatem równanie
,
.
Obie strony tego równania są nieujemne, więc podnosząc je do kwadratu, otrzymujemy równanie równoważne
(a2 − 12a)2 = 9(4a2 − 48a + 288),
a4 − 24a3 + 144a2 = 36a2 − 432a + 2592,
a4 − 24a3 + 108a2 + 432a − 2592 = 0,
a4 − 12a3 + 36a2 − 12a3 + 144a2 − 432a − 72a2 + 864a − 2592 = 0,
a2(a2 − 12a + 36) − 12a(a2 − 12a + 36) − 72(a2 − 12a + 36) = 0,
(a2 − 12a − 72)(a2 − 12a + 36) = 0,
(a2 − 12a + 36 − 108)(a − 6)2 = 0,
((a − 6)2 − 36 ⋅ 3)(a − 6)2 = 0,
.
Stąd lub lub a = 6.
III sposób (równanie kwadratowe z parametrem)
Okrąg o równaniu x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0 ma środek S1 = (6, 4) i promień r1 = 3, a okrąg o równaniu x2 + y2 − 2ax + 4y + a2 − 77 = 0 ma środek S2 = (a, −2) i promień r2 = 9.
Okręgi te mają różne promienie, więc te okręgi mają dokładnie jeden punkt wspólny wtedy i tylko wtedy, gdy układ równań x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0 i x2 + y2 − 2ax + 4y + a2 − 77 = 0 ma dokładnie jedno rozwiązanie. Stąd otrzymujemy kolejno
(12 − 2a)x + 12y + a2 − 120 = 0 i x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0,
i x2 + y2 − 12x − 8y + 43 = 0.
Stąd otrzymujemy równanie z niewiadomą x i parametrem a
,
4(a2 − 12a + 72)x2 − 4(a3 − 6a2 − 72a + 864)x + a4 − 144a2 + 9072 = 0.
Ponieważ a2 − 12a + 72 = (a − 6)2 + 36 > 0 dla każdego a, więc równanie jest kwadratowe. Zatem układ równań ma dokładnie jedno rozwiązanie wtedy i tylko wtedy, gdy to równanie ma dokładnie jedno rozwiązanie, a tak jest wtedy i tylko wtedy, gdy wyróżnik trójmianu kwadratowego 4(a2 − 12a + 72)x2 − 4(a3 − 6a2 − 72a + 864)x + a4 − 144a2 + 9072 jest równy 0. Otrzymujemy więc równanie
42(a3 − 6a2 − 72a + 864)2 − 4 ⋅ 4(a2 − 12a + 72) ⋅ (a4 − 144a2 + 9072) = 0,
(a3 − 6a2 − 72a + 864)2 − (a2 − 12a + 72) ⋅ (a4 − 144a2 + 9072) = 0,
−36a4 + 864a3 − 3888a2 − 15552a + 93312 = 0,
a4 − 24a3 + 108a2 + 432a − 2592 = 0,
a4 − 12a3 + 36a2 − 12a3 + 144a2 − 432a − 72a2 + 864a − 2592 = 0,
a2(a2 − 12a + 36) − 12a(a2 − 12a + 36) − 72(a2 − 12a + 36) = 0,
(a2 − 12a − 72)(a2 − 12a + 36) = 0,
(a2 − 12a + 36 − 108)(a − 6)2 = 0,
((a − 6)2 − 36 ⋅ 3)(a − 6)2 = 0,
.
Stąd lub lub a = 6.
Schemat punktowania
I. Rozwiązanie z wykorzystaniem odległości środków okręgów stycznych
Rozwiązanie składa się z trzech etapów.
Pierwszy etap polega na wyznaczeniu środków i promieni obu podanych okręgów oraz ustaleniu warunków ogólnych ich położenia względem siebie. Za poprawne rozwiązanie tego etapu zdający otrzymuje 2 punkty.
Drugi etap polega na wyznaczeniu równania z jedną niewiadomą, które opisuje warunek styczności zewnętrznej, i rozwiązaniu tego równania. Za poprawne rozwiązanie tego etapu zdający otrzymuje 2 punkty.
Trzeci etap polega na wyznaczeniu równania z jedną niewiadomą, które opisuje warunek styczności wewnętrznej, i rozwiązaniu tego równania. Za poprawne rozwiązanie tego etapu zdający otrzymuje 2 punkty.
Uwaga: etapy drugi i trzeci oceniane są niezależnie od siebie.
Pierwszy etap:
zdający zapisze współrzędne środków i promienie obu okręgów: S1 = (6, 4), r1 = 3 oraz S2 = (a, −2), r2 = 9 oraz zapisze warunki styczności obu okręgów w dwóch przypadkach: ∣S1S2∣ = r1 + r2, ∣S1S2∣ = r2 − r1.
zdający
• zauważy i zapisze, że są dwa przypadki styczności okręgów, tj. styczność zewnętrzną i wewnętrzną
• wyznaczy współrzędne środków okręgów i obliczy promienie obu okręgów.
albo
Drugi etap:
zdający zapisze równanie i wyznaczy jego rozwiązania: oraz .
zdający zapisze równanie .
Trzeci etap:
zdający zapisze równanie i wyznaczy jego rozwiązanie: a = 6.
zdający zapisze równanie .
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Uwagi:
1. Jeżeli zdający prowadzi poprawne rozumowanie na każdym etapie rozwiązania zadania i rozwiązuje zadanie do końca, ale popełnia jedynie błędy rachunkowe, to może otrzymać co najwyżej 5 punktów, o ile popełnione błędy nie ułatwiają rozważanego zagadnienia na żadnym etapie rozwiązania.
2. Jeżeli zdający prowadzi poprawne rozumowanie na każdym etapie rozwiązania zadania, rozwiązuje zadanie do końca i jedynym błędem, który jednak nie ułatwia rozwiązania zadania na żadnym etapie rozwiązania, jest błąd polegający na:
a) niepoprawnym wyznaczeniu promieni okręgów lub współrzędnych ich środków, to zdający otrzymuje co najwyżej 4 punkty;
b) zastosowaniu niepoprawnej metody wyznaczania odległości środków okręgów, to zdający otrzymuje co najwyżej 4 punkty;
c) zastosowaniu niepoprawnego wzoru „” lub „(a ± b)2 = a2 ± b2”, to zdający otrzymuje co najwyżej 4 punkty.
3. Jeżeli zdający sporządzi poprawną ilustrację graficzną i na tej podstawie zapisze, że dla a = 6 podane okręgi są styczne wewnętrznie i na tym zakończy, to otrzymuje 2 punkty.
4. Jeżeli zdający rozważa tylko jeden przypadek styczności okręgów i w tym przypadku rozwiąże zadanie do końca, popełniając jeden błąd opisany w uwadze 2., to otrzymuje co najwyżej 2 punkty.
II. Rozwiązanie z wykorzystaniem wspólnej stycznej lub równania kwadratowego z parametrem
zdający wyznaczy wszystkie wartości parametru a: a = 6 lub lub .
zdający wyznaczy tylko jedno z rozwiązań równania z jedną niewiadomą a, np.: a = 6.
zdający zapisze równanie wielomianowe z niewiadomą a: (a2 − 12a)2 = 9(4a2 − 48a + 288) lub 42(a3 − 6a2 − 72a + 864)2 − 4 ⋅ 4(a2 − 12a + 72) ⋅ (a4 − 144a2 + 9072) = 0.
zdający
• zapisze równanie z niewiadomą a:
• zapisze równanie kwadratowe z jedną niewiadomą x (lub y) i parametrem a oraz zapisze, że równanie to musi mieć jedno rozwiązanie, np.: oraz Δ = 0.
albo
zdający
• zapisze równanie prostej (12 − 2a)x + 12y + a2 − 120 = 0 oraz zapisze współrzędne środka i promień jednego z okręgów oraz zapisze, że okręgi mają dokładnie jeden punkt wspólny, gdy odległość środka jednego okręgu od wspólnej stycznej tych okręgów jest równa promieniowi tego okręgu
• zapisze równanie z jedną niewiadomą x (lub y) i parametrem a, np.: .
albo
zdający
• zapisze równanie prostej (12 − 2a)x + 12y + a2 − 120 = 0
• zapisze współrzędne środka i promień jednego z okręgów oraz zapisze, że okręgi mają dokładnie jeden punkt wspólny, gdy odległość środka jednego okręgu od wspólnej stycznej tych okręgów jest równa promieniowi tego okręgu.
albo
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, albo brak rozwiązania.
Uwaga:
Jeżeli zdający zapisze równanie prostej, będącej osią potęgową okręgów, i traktuje to równanie jak równanie kwadratowe zmiennej a, a następnie wyznacza konkretne wartości x, y, a, sprawdza dla wyznaczonych wartości prawdziwość równania osi potęgowej okręgów i podaje jedno z rozwiązań zadania, to otrzymuje 3 punkty.
Komentarz. Przyjmuje się przybliżone wartości numeryczne jeśli obliczenia są prawidłowe. Alternatywnie można sprawdzić wartości poprzez bezpośrednie podstawienie do warunku stycznych.