Zadanie 11.2, matura czerwiec 2026, fizyka rozszerzona
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Wspólne informacje do wiązki zadań
Spoczywające jądro żelaza 59Fe ulega rozpadowi promieniotwórczemu β−, w wyniku którego powstają: cząstka β− (elektron), jądro kobaltu 59Co, a także antyneutrino elektronowe . Antyneutrino ma zerowy ładunek elektryczny, a jego masę możemy pominąć.
W tym procesie jądro 59Fe w stanie podstawowym może rozpadać się do niektórych stanów wzbudzonych jądra kobaltu. Rozważmy takie procesy, że jądro 59Fe rozpadło się do jednego z pewnych dwóch stanów wzbudzonych jądra kobaltu: 59Co(X) albo 59Co(Y). Wartości energii spoczynkowej jąder kobaltu w tych stanach wzbudzonych X, Y wynoszą odpowiednio:
• EX Co = E0 Co + 1,10 MeV
• EY Co = E0 Co + 1,29 MeV
gdzie E0 Co oznacza energię spoczynkową jądra 59Co w stanie podstawowym.
Następnie wzbudzone jądro kobaltu 59Co przechodzi do stanu podstawowego i emituje przy tym foton γ. Możliwe schematy całego procesu przedstawiono na diagramach 1.–2. poniżej.
Energia Er wydzielana w całym tym procesie, czyli suma energii kinetycznej cząstki β− oraz energii kinetycznej antyneutrina , oraz energii fotonu γ – w obu przypadkach – wynosi:
• Er = 1,57 MeV
Pomijamy bardzo małą energię kinetyczną jądra kobaltu.
PowiększUwaga! Kreski poziome na diagramach odpowiadają poszczególnym wartościom energii spoczynkowej jąder uczestniczących w całym procesie. Zachowano skalę – tzn. różnice między wartościami energii spoczynkowej jąder odpowiadają odległościom między kreskami. E0 Fe oznacza energię spoczynkową jądra żelaza 59Fe w stanie podstawowym.
Polecenie
3 punktyPodczas rozpadu jądra żelaza 59Fe, powstająca cząstka β− może uzyskać różne wartości energii kinetycznej. Te wartości zależą od energii stanu wzbudzonego jądra kobaltu, do którego rozpada się jądro żelaza, oraz od energii antyneutrina (zobacz diagramy 1.–2. na stronie 26).
Oblicz maksymalną możliwą energię kinetyczną cząstki β− w sytuacji, gdy energia kinetyczna antyneutrina jest pomijalnie mała. Zapisz obliczenia.
Pan Zenon
Nauczyciel fizyki, który zna to zadanie i klucz CKE. Wybierz, od czego zaczynasz.
Rozbierze polecenie, zakreśli dane w treści i rozpisze plan na tablicy.
Utknięcie w połowie? Poprowadzi krok po kroku, bez podawania gotowca.
Zdjęcie kartki albo tekst: punkty jak w kluczu CKE i to, co poprawić.
Jak oceniasz to zadanie?
Zaznacz po porównaniu z kluczem. Ocena trafia do Mojej nauki.
Rozwiązanie
Odpowiedź i schemat punktowania z klucza CKE.
Sprawdź rozwiązanie CKEUkryj rozwiązanie
Odpowiedź z klucza CKE
Ekin max β = 0,47 MeV
Przykładowe pełne rozwiązanie
Krok 1. (identyfikacja diagramu z największą energią kinetyczną cząstki beta)
Z diagramów 1.–2. wynika, że największą łączną energię kinetyczną mają cząstka β− i na diagramie 1. W przypadku, gdy energia antyneutrina jest pomijalnie mała, to największą energię kinetyczną ma cząstka β− w procesie opisanym na diagramie 1.
Krok 2. (wykorzystanie zasady zachowania energii dla całego procesu)
Zapiszemy zasadę zachowania energii dla rozpadu β− jądra żelaza. Pomijamy energię kinetyczną antyneutrina, energię spoczynkową antyneutrina oraz energię kinetyczną jądra kobaltu:
1) E0 Fe = EX Co + Ekin max β
Zapiszemy zasadę zachowania energii dla przemiany γ jądra kobaltu. Pomijamy energię kinetyczną odrzutu jądra kobaltu:
2) EX Co = E0 Co + Eγ
Z równań 1) i 2) wynika zasada zachowania energii dla całego procesu zilustrowanego na diagramie 1.:
3) E0 Fe = E0 Co + Eγ + Ekin max β
Z treści zadania wynika, że:
4) E0 Fe = E0 Co + Er
Z równań 3) i 4) wynika, że:
5) Er = Eγ + Ekin max β
Krok 3. (identyfikacja energii fotonu i obliczenia)
Różnice energii spoczynkowych jąder kobaltu w stanach energetycznych n i k jądra są równe energii fotonu emitowanego podczas przejścia jądra kobaltu między tymi stanami. Zatem dla n = X i k = 0 mamy:
6) EX Co = E0 Co + EγX
W treści zadania podano, że:
7) EX Co = E0 Co + 1,10 MeV
Zatem:
8) EγX = 1,10 MeV
Do równania 5) podstawimy powyższą wartość oraz energię całej reakcji, podaną w zadaniu:
9) 1,57 MeV = 1,10 MeV + Ekin max βX
10) Ekin max βX = 0,47 MeV
Ponieważ Ekin max β = Ekin max βX, zatem Ekin max β = 0,47 MeV.
Schemat punktowania
Rozwiązanie podlega ocenie, gdy zdający spełni co najmniej jeden z poniższych warunków lub ich kombinację, określoną w schemacie punktowania.
Warunek ZZE – zapisanie równania (lub dwóch równań) wynikającego (wynikających) z zasady zachowania energii dla rozpadu β− jądra żelaza oraz dla przemiany γ jądra kobaltu (może być dla dowolnego stanu wzbudzonego ), np. E0 Fe = En Co + Ekin max β oraz En Co = E0 Co + Eγ, albo w jednym równaniu E0 Fe = E0 Co + Eγ + Ekin max β, albo bezpośrednia identyfikacja energii kinetycznej całej reakcji Er = Eγ + Ekin max β.
Warunek E_FOTON – identyfikacja energii fotonu emitowanego w przemianie gamma jako różnicy pomiędzy energią spoczynkową jądra kobaltu w n-tym stanie wzbudzonym () a energią spoczynkową jądra kobaltu w stanie podstawowym, np. Eγn = En Co − E0 Co.
Warunek DIAGRAM1 – identyfikacja diagramu 1. jako tego, który opisuje schemat reakcji, w której cząstka beta ma największą możliwą energię. Nie musi to być zapisane zdaniem, wystarczy jednoznaczny kontekst, np. oznaczenie indeksem X energii fotonu lub cząstki beta lub wykorzystanie energii spoczynkowej EX Co wzbudzonego jądra kobaltu.
poprawna metoda obliczenia maksymalnej energii kinetycznej cząstki β− oraz podanie prawidłowego wyniku liczbowego z jednostką: Ekin max β = 0,47 MeV.
spełnienie warunków ZZE oraz E_FOTON
LUB – spełnienie warunków ZZE oraz DIAGRAM1
LUB – spełnienie warunków E_FOTON oraz DIAGRAM1.
spełnienie warunku ZZE
LUB – spełnienie warunku E_FOTON
LUB – spełnienie warunku DIAGRAM1.
rozwiązanie, w którym zastosowano niepoprawną metodę, albo brak rozwiązania.
Komentarz. Największa energia kinetyczna cząstki beta występuje w procesie opisanym na diagramie 1., gdzie jądro kobaltu przechodzi do stanu podstawowego. Energia całej reakcji dzieli się między foton gamma a cząstkę beta.