Zadanie 13, matura maj 2021, matematyka rozszerzona
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Polecenie
4 punktyDany jest trójkąt prostokątny ABC. Promień okręgu wpisanego w ten trójkąt jest pięć razy krótszy od przeciwprostokątnej tego trójkąta. Oblicz sinus tego z kątów ostrych trójkąta ABC, który ma większą miarę.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Odpowiedź z klucza CKE
Odpowiedź: sinus większego z kątów ostrych trójkąta ABC jest równy .
Sposób 1.
Przyjmijmy następujące oznaczenia:
a, b, c – długości boków trójkąta ABC
α, β – miary kątów ostrych trójkąta
r – promień okręgu wpisanego w trójkąt ABC. (Zobacz rysunek).
(Rysunek pomocniczy klucza: trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy wierzchołku C, a = ∣BC∣, b = ∣AC∣, c = ∣AB∣, kąt α przy wierzchołku A, kąt β przy wierzchołku B, okrąg wpisany o promieniu r).
Wtedy a2 + b2 = c2 oraz .
Z warunków zadania wynika, że .
Zatem
2c = 5a + 5b − 5c
Podstawiając otrzymaną zależność do równości wynikającej z twierdzenia Pitagorasa, otrzymujemy:
25a2 − 35ac + 12c2 = 0
Potraktujmy otrzymane równanie jak równanie kwadratowe z niewiadomą a i parametrem c. Otrzymujemy zatem
Δ = (−35c)2 − 4 ⋅ 25 ⋅ 12c2 = 25c2
lub
Gdy , to wtedy , a gdy , to . W każdym z tych przypadków otrzymujemy więc taki sam trójkąt (z dokładnością do oznaczeń). Bez straty ogólności można przyjąć, że i . Przy oznaczeniach z rysunku mamy oraz . Kąty α i β są ostre, więc ten z nich ma większą miarę, dla którego sinus przyjmuje większą wartość.
Zatem sinus większego z kątów ostrych trójkąta ABC jest równy .
Uwaga:
Równanie 25a2 − 35ac + 12c2 = 0 możemy też podzielić stronami przez c2. Otrzymujemy wtedy równanie kwadratowe z niewiadomą . Rozwiązując to równanie, otrzymujemy lub . Są to wartości sinusa kąta α.
Sposób 2. (równość odcinków stycznych oraz twierdzenie Pitagorasa).
Przyjmijmy następujące oznaczenia:
a, b, c – długości boków trójkąta ABC
α, β – miary kątów ostrych trójkąta
r – promień okręgu wpisanego w trójkąt ABC. (Zobacz rysunek).
(Rysunek pomocniczy klucza: trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy wierzchołku C, a = ∣BC∣, b = ∣AC∣, c = ∣AB∣, kąt α przy wierzchołku A, kąt β przy wierzchołku B, okrąg wpisany o promieniu r).
Zakładamy, że bok BC jest sumą odcinków o długościach a − r oraz r.
Ponieważ z treści zadania wynika, że c = 5r, więc na mocy równości odcinków stycznych, przeciwprostokątna jest sumą odcinków o długościach a − r oraz 5r − (a − r) = 6r − a.
Otrzymujemy zatem trójkąt prostokątny ABC, którego boki mają długości: a, 7r − a oraz 5r.
Stosujemy twierdzenie Pitagorasa i zapisujemy równanie z dwiema niewiadomymi:
a2 + (7r − a)2 = (5r)2
To równanie jest równoważne równaniu a2 − 7ar + 12r2 = 0.
Powyższe równanie traktujemy jako równanie kwadratowe z niewiadomą a i z parametrem r. Obliczamy wyróżnik:
Δ = (−7r)2 − 4 ⋅ 1 ⋅ 12r2 = r2
i otrzymujemy dwa rozwiązania:
oraz
Jeśli a = 4r, to wtedy b = 7r − 4r = 3r. Jeśli a = 3r, to b = 7r − 3r = 4r.
W każdym z tych przypadków otrzymujemy więc taki sam trójkąt (z dokładnością do oznaczeń). Bez straty ogólności można przyjąć, że a = 4r i b = 3r.
Przy oznaczeniach z rysunku mamy oraz . Ponieważ kąty α i β są ostre, więc ten z nich ma większą miarę, którego sinus przyjmuje większą wartość.
Zatem sinus większego z kątów ostrych trójkąta ABC jest równy .
Sposób 3.
Przyjmijmy następujące oznaczenia:
a, b, c – długości boków trójkąta ABC
α, β – miary kątów ostrych trójkąta
r – promień okręgu wpisanego w trójkąt ABC. (Zobacz rysunek).
(Rysunek pomocniczy klucza: trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy wierzchołku C, a = ∣BC∣, b = ∣AC∣, c = ∣AB∣, kąt α przy wierzchołku A, kąt β przy wierzchołku B, okrąg wpisany o promieniu r).
Wtedy a2 + b2 = c2 oraz . Z warunków zadania wynika, że . Zatem
2c = 5a + 5b − 5c
5a + 5b = 7c
Ponieważ i , więc możemy zapisać równanie trygonometryczne
Z układu równań
obliczamy lub . Wówczas – odpowiednio do otrzymanych wartości – mamy: lub .
Kąty α i β są ostre, więc ten z nich ma większą miarę, dla którego sinus przyjmuje większą wartość. Zatem sinus większego z kątów ostrych trójkąta ABC jest równy .
Sposób 4. (pole i obwód trójkąta).
Przyjmijmy następujące oznaczenia:
a, b, c – długości boków trójkąta ABC
α, β – miary kątów ostrych trójkąta
r – promień okręgu wpisanego w trójkąt ABC. (Zobacz rysunek).
(Rysunek pomocniczy klucza: trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy wierzchołku C, a = ∣BC∣, b = ∣AC∣, c = ∣AB∣, kąt α przy wierzchołku A, kąt β przy wierzchołku B, okrąg wpisany o promieniu r).
Ponieważ z treści zadania wynika, że c = 5r, więc ze wzoru na promień okręgu wpisanego w ten trójkąt otrzymujemy zależność
Zatem
a + b = 7r
Ponadto wiemy, że pole trójkąta jest równe iloczynowi promienia okręgu wpisanego i połowy obwodu trójkąta, więc
Zapisujemy zatem układ równań
Ponieważ b = 7r − a, więc pierwsze równanie przyjmuje postać a ⋅ (7r − a) = 12r2. Po przekształceniach otrzymujemy równoważne równanie kwadratowe, w którym możemy przyjąć, że niewiadomą jest a, natomiast parametrem r:
−a2 + 7ar − 12r2 = 0
Obliczamy wyróżnik trójmianu stojącego po lewej stronie równania:
Δ = (7r)2 − 4 ⋅ (−1) ⋅ (−12r2) = r2
i otrzymujemy dwa rozwiązania:
oraz
Jeśli a = 3r, to wtedy b = 7r − 3r = 4r. Jeśli a = 4r, to b = 7r − 4r = 3r.
W każdym z tych przypadków otrzymujemy więc taki sam trójkąt (z dokładnością do oznaczeń). Bez straty ogólności można przyjąć, że a = 3r i b = 4r.
Przy oznaczeniach z rysunku mamy oraz . Ponieważ kąty α i β są ostre, więc ten z nich ma większą miarę, którego sinus przyjmuje większą wartość.
Zatem sinus większego z kątów ostrych trójkąta ABC jest równy .
Sposób 5.
Przyjmijmy następujące oznaczenia:
S – środek okręgu wpisanego w trójkąt ABC
D – punkt styczności okręgu wpisanego z prostą zawierającą przeciwprostokątną trójkąta
a, b, c – długości boków trójkąta ABC
α, β – miary kątów ostrych trójkąta
r – promień okręgu wpisanego w trójkąt ABC. (Zobacz rysunek).
(Rysunek pomocniczy klucza: jak wyżej, dodatkowo x = ∣BD∣, y = ∣DA∣, odcinki SA, SB i promień SD prostopadły do AB).
Środek S okręgu wpisanego w trójkąt jest punktem przecięcia dwusiecznych kątów wewnętrznych trójkąta. Zatem i . Z definicji tangensa kąta ostrego otrzymujemy oraz . Stąd
oraz
Z założenia wiemy, że x + y = c = 5r. Zatem
Po uwzględnieniu zależności α + β = 90° otrzymujemy
Stosujemy wzór na tangens różnicy kątów i przekształcamy otrzymane równanie
lub
Gdy , to wtedy .
Gdy , to wtedy .
Zatem długości boków trójkąta mają się jak 3 : 4 : 5 i sinus większego z kątów ostrych trójkąta jest równy .
Sposób 6. (sinus podwojonego kąta)
Przyjmijmy następujące oznaczenia:
a, b, c – długości boków trójkąta ABC
α, β – miary kątów ostrych trójkąta
r – promień okręgu wpisanego w trójkąt ABC. (Zobacz rysunek).
(Rysunek pomocniczy klucza: trójkąt prostokątny ABC z kątem prostym przy wierzchołku C, a = ∣BC∣, b = ∣AC∣, c = ∣AB∣, kąt α przy wierzchołku A, kąt β przy wierzchołku B, okrąg wpisany o promieniu r).
Wtedy . Z treści zadania wynika, że c = 5r.
Zatem
2c = 5a + 5b − 5c
5a + 5b = 7c
Ponieważ obie strony tej równości są dodatnie, więc:
25a2 + 50ab + 25b2 = 49c2
25(a2 + b2) + 50ab = 49c2
25c2 + 50ab = 24c2
50ab = 24c2
Ponieważ oraz , więc powyższą równość możemy zapisać w postaci
a zatem
czyli
Korzystamy z tożsamości i otrzymujemy
Zatem lub . Ale , więc
lub
Stąd
lub
Kąt α jest ostry, więc . Zatem otrzymujemy lub .
Wówczas – odpowiednio do otrzymanych wartości – mamy: lub . Ponieważ kątowi ostremu o większej mierze odpowiada większa wartość sinusa, więc sinus większego z kątów ostrych trójkąta ABC jest równy .
Schemat punktowania
gdy zastosuje poprawną metodę i obliczy wartość sinusa większego z kątów ostrych trójkąta: .
gdy rozwiąże otrzymane równanie kwadratowe (np.: lub ) lub obliczy stosunek dwóch różnych boków trójkąta, np.: lub
– rozwiąże otrzymane równanie kwadratowe i obliczy zależność między długością przyprostokątnej trójkąta i promieniem okręgu wpisanego, np.: a = 4r lub a = 3r
ALBO
– zapisze równanie, w którym występuje tylko sinus/cosinus kąta ostrego trójkąta, np.
ALBO
– rozwiąże równanie z niewiadomą : lub
ALBO
– zapisze dwa równania z tą samą niewiadomą lub .
albo
gdy zapisze równanie kwadratowe z dwiema niewiadomymi wynikające z zastosowania twierdzenia Pitagorasa, np.: lub a2 + (7r − a)2 = (5r)2
– zapisze równanie trygonometryczne prowadzące do wyznaczenia kąta ostrego trójkąta, np.:
ALBO
– zapisze równanie trygonometryczne prowadzące do wyznaczenia kąta ostrego trójkąta, np.:
ALBO
– zapisze równanie trygonometryczne prowadzące do wyznaczenia kąta ostrego trójkąta, np.: .
albo
gdy zapisze zależność między długościami boków trójkąta ABC, wykorzystując warunek dotyczący promienia, np.:
– zapisze zależności między długościami boków trójkąta ABC, długościami dwóch odcinków stycznych i promieniem okręgu wpisanego w trójkąt, np. a = x + r, b = y + r, 5r = x + y
ALBO
– zapisze tangensy kątów i w zależności od r, x i y, np.: , .
albo
rozwiązanie, które nie spełnia kryteriów za 1 pkt, albo brak rozwiązania.
Uwagi:
1. Jeżeli zdający, realizując strategię rozwiązania zadania, popełnia błędy rachunkowe, które nie przekreślają poprawności rozumowania i doprowadza rozwiązanie do końca to może otrzymać co najwyżej 3 punkty za całe rozwiązanie.
2. Jeżeli zdający rozwiąże zadanie do końca i w odpowiedzi zapisuje: oraz , to otrzymuje 3 punkty za całe rozwiązanie.
3. Jeżeli zdający, realizując strategię rozwiązania zadania, popełni błąd merytoryczny i doprowadza rozwiązanie do końca, to może otrzymać maksymalnie 2 punkty za całe rozwiązanie, o ile wcześniej zdający nie nabył praw do otrzymania 3 punktów.
4. Jeżeli zdający zapisze bez uzasadnienia, że boki trójkąta mają długości 3r, 4r, 5r i w odpowiedzi poda sinus większego z kątów ostrych, to otrzymuje 1 punkt za całe rozwiązanie.
5. Jeżeli zdający błędnie założy, że r > c, to otrzymuje 0 punktów za całe rozwiązanie.
Uwagi ogólne:
1. Akceptowane są wszystkie rozwiązania merytorycznie poprawne i spełniające warunki zadania.
2. Jeżeli zdający popełni błędy rachunkowe, które na żadnym etapie rozwiązania nie upraszczają i nie zmieniają danego zagadnienia, lecz stosuje poprawną metodę i konsekwentnie do popełnionych błędów rachunkowych rozwiązuje zadanie, to może otrzymać co najwyżej (n − 1) punktów (gdzie n jest maksymalną możliwą do uzyskania liczbą punktów za dane zadanie).
Komentarz. W trójkącie prostokątnym o przyprostokątnych a, b i przeciwprostokątnej c promień okręgu wpisanego wynosi . Większemu kątowi ostremu odpowiada większa przyprostokątna.