Umiejętności z podstawy programowej

Chemizm życia

Składniki nieorganiczne3

• Makroelementy i pierwiastki biogenne3 zad.
• Mikroelementy7 zad.
• Rola wody w organizmach8 zad.

Składniki organiczne4

• Węglowodany21 zad.
• Białka54 zad.
• Lipidy17 zad.
• Kwasy nukleinowe DNA i RNA9 zad.

Komórka14

• Rozpoznawanie elementów komórki9 zad.
• Budowa błony komórkowej14 zad.
• Transport przez błony18 zad.
• Osmoza i plazmoliza16 zad.
• Jądro komórkowe4 zad.
• Rybosomy17 zad.
• System błon wewnątrzkomórkowych12 zad.
• Mitochondria i plastydy14 zad.
• Teoria endosymbiozy6 zad.
• Ściana komórkowa7 zad.
• Wakuola6 zad.
• Cytoszkielet6 zad.
• Prokariota a eukariota10 zad.
• Komórka roślinna, grzybowa, zwierzęca4 zad.

Energia i metabolizm

Podstawowe zasady metabolizmu2

• Szlak i cykl metaboliczny1 zad.
• Anabolizm i katabolizm5 zad.

Przenośniki energii oraz protonów i elektronów w komórce2

• Budowa i rola ATP6 zad.
• Przenośniki NAD+, FAD, NADP+6 zad.

Enzymy5

• Budowa enzymu3 zad.
• Swoistość substratowa i kataliza10 zad.
• Regulacja aktywności enzymów7 zad.
• Ujemne sprzężenie zwrotne1 zad.
• Czynniki wpływające na enzymy14 zad.

Fotosynteza5

• Budowa chloroplastu6 zad.
• Barwniki i fotosystemy10 zad.
• Fazy fotosyntezy24 zad.
• Chemiosmoza w chloroplaście4 zad.
• Fotofosforylacja niecykliczna10 zad.

Pozyskiwanie energii użytecznej biologicznie7

• Budowa mitochondrium6 zad.
• Glikoliza i cykl Krebsa11 zad.
• Fosforylacja substratowa1 zad.
• Fosforylacja oksydacyjna15 zad.
• Przemiany pirogronianu i fermentacje4 zad.
• Bilans energetyczny oddychania1 zad.
• Glukoneogeneza i glikogenoliza10 zad.

Podziały komórkowe8

• Organizacja materiału genetycznego2 zad.
• Replikacja DNA10 zad.
• Cykl komórkowy12 zad.
• Przebieg mitozy i mejozy15 zad.
• Rozpoznawanie etapów podziałów5 zad.
• Znaczenie mitozy i mejozy4 zad.
• Crossing-over i zmienność rekombinacyjna6 zad.
• Apoptoza2 zad.

Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów3

• Kladogramy i pokrewieństwo ewolucyjne4 zad.
• Grupy mono-, para- i polifiletyczne5 zad.
• Rangi taksonomiczne6 zad.

Bakterie i archeowce5

• Budowa komórki prokariotycznej9 zad.
• Archeowce a bakterie0 zadań
• Czynności życiowe bakterii10 zad.
• Procesy płciowe bakterii6 zad.
• Znaczenie i chorobotwórczość bakterii7 zad.

Grzyby5

• Różnorodność morfologiczna grzybów5 zad.
• Czynności życiowe grzybów11 zad.
• Porosty jako organizmy symbiotyczne1 zad.
• Choroby grzybicze i profilaktyka0 zadań
• Znaczenie grzybów i porostów3 zad.

Protisty6

• Formy morfologiczne protistów3 zad.
• Czynności życiowe protistów2 zad.
• Budowa protistów a środowisko4 zad.
• Cykle rozwojowe protistów4 zad.
• Choroby wywoływane przez protisty9 zad.
• Znaczenie protistów0 zadań

Różnorodność roślin

Rośliny pierwotnie wodne2

• Zielenice i krasnorosty0 zadań
• Znaczenie krasnorostów i zielenic0 zadań

Rośliny lądowe i wtórnie wodne9

• Życie w wodzie a na lądzie0 zadań
• Cechy grup roślin lądowych12 zad.
• Tkanki roślinne25 zad.
• Połączenia międzykomórkowe roślin1 zad.
• Budowa organów wegetatywnych15 zad.
• Adaptacje roślin do życia na lądzie0 zadań
• Modyfikacje organów wegetatywnych9 zad.
• Znaczenie roślin dla człowieka2 zad.
• Rośliny jednoliścienne i dwuliściennepoza podstawą5 zad.

Gospodarka wodna i odżywianie mineralne roślin8

• Pobieranie i transport wody9 zad.
• Obserwacja tkanki przewodzącej0 zadań
• Potencjał wody a praca szparek8 zad.
• Bilans wodny i transpiracja13 zad.
• Susza fizjologiczna2 zad.
• Formy makroelementów dla roślin2 zad.
• Znaczenie makro- i mikroelementów3 zad.
• Gutacjapoza podstawą1 zad.

Odżywianie się roślin6

• Drogi substratów fotosyntezy3 zad.
• Transport produktów fotosyntezy5 zad.
• Adaptacje do wymiany gazowej5 zad.
• Czynniki wpływające na fotosyntezę13 zad.
• Udział innych organizmów w odżywianiu roślin9 zad.
• Fotosynteza roślin C4 i CAMpoza podstawą3 zad.

Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się roślin6

• Przemiana pokoleń roślin10 zad.
• Rozmnażanie bezpłciowe roślin4 zad.
• Budowa kwiatu roślin nasiennych13 zad.
• Budowa kwiatu a sposób zapylania9 zad.
• Zapłodnienie, nasiona i owoce7 zad.
• Budowa owocu a rozsiewanie8 zad.

Wzrost i rozwój roślin5

• Budowa nasienia bielmowego4 zad.
• Kiełkowanie nasion15 zad.
• Rola liścieni we wzroście siewki1 zad.
• Auksyny i etylen we wzroście roślin10 zad.
• Zakwitanie a fotoperiod i temperaturapoza podstawą8 zad.

Reakcja na bodźce2

• Nastie i tropizmy3 zad.
• Auksyny w ruchach wzrostowych2 zad.

Różnorodność zwierząt4

• Podziały systematyczne zwierząt5 zad.
• Symetria ciała a tryb życia0 zadań
• Cechy grup bezkręgowców18 zad.
• Cechy grup kręgowców18 zad.

Funkcjonowanie zwierząt

Podstawowe zasady budowy i funkcjonowania organizmu zwierzęcego7

• Tkanki organizmu człowieka12 zad.
• Połączenia międzykomórkowe0 zadań
• Budowa a funkcja narządów9 zad.
• Powiązania narządów w układzie0 zadań
• Powiązania układów narządów4 zad.
• Mechanizmy homeostazy16 zad.
• Zapotrzebowanie energetyczne organizmu6 zad.

Odżywianie się14

• Adaptacje układów pokarmowych8 zad.
• Trawienie wewnątrz- i zewnątrzkomórkowe1 zad.
• Składniki pokarmowe w diecie21 zad.
• Budowa przewodu pokarmowego10 zad.
• Wydzieliny gruczołów trawiennych15 zad.
• Trawienie składników pokarmowych16 zad.
• Mikrobiom człowieka3 zad.
• Wchłanianie produktów trawienia3 zad.
• Rola wątroby w przemianach14 zad.
• Ośrodek głodu i sytości2 zad.
• Zasady racjonalnego żywienia5 zad.
• Zaburzenia odżywiania0 zadań
• Otyłość i jej profilaktyka0 zadań
• Diagnostyka chorób układu pokarmowego3 zad.

Odporność8

• Rodzaje odporności11 zad.
• Nabywanie odporności swoistej13 zad.
• Narządy i komórki układu odpornościowego11 zad.
• Mediatory układu odpornościowego1 zad.
• Zgodność tkankowa i transplantacje3 zad.
• Konflikt serologiczny1 zad.
• Zaburzenia odporności i immunosupresja7 zad.
• Grupy krwi AB0 i czynnik Rhpoza podstawą5 zad.

Wymiana gazowa i krążenie19

• Warunki dyfuzji gazów7 zad.
• Powierzchnie wymiany gazowej2 zad.
• Narządy wymiany gazowej zwierząt3 zad.
• Budowa płuc kręgowców2 zad.
• Wymiana gazowa w skrzelach2 zad.
• Wentylacja płuc kręgowców3 zad.
• Układ oddechowy człowieka5 zad.
• Powinowactwo hemoglobiny do tlenu8 zad.
• Zanieczyszczenia a układ oddechowy2 zad.
• Diagnostyka chorób układu oddechowego1 zad.
• Rola krwi w transporcie gazów21 zad.
• Krzepnięcie krwi1 zad.
• Rodzaje układów krążenia4 zad.
• Budowa a funkcja naczyń krwionośnych14 zad.
• Serca gromad kręgowców2 zad.
• Budowa serca i obiegi krwi15 zad.
• Automatyzm pracy serca4 zad.
• Choroby układu krążenia2 zad.
• Układ limfatyczny0 zadań

Wydalanie i osmoregulacja8

• Regulacja osmotyczna u zwierząt13 zad.
• Istota wydalania5 zad.
• Azotowe produkty przemiany materii13 zad.
• Układy wydalnicze zwierząt2 zad.
• Układ moczowy człowieka4 zad.
• Tworzenie moczu13 zad.
• Diagnostyka chorób układu moczowego0 zadań
• Dializa0 zadań

Regulacja hormonalna9

• Działanie hormonów na komórki5 zad.
• Gruczoły dokrewne człowieka11 zad.
• Koordynacja nerwowo-hormonalna2 zad.
• Sprzężenie zwrotne ujemne4 zad.
• Antagonistyczne działanie hormonów13 zad.
• Hormony w reakcji na stres6 zad.
• Hormony wzrostu i metabolizmu6 zad.
• Hormony tkankowe0 zadań
• Zaburzenia czynności tarczycy1 zad.

Regulacja nerwowa13

• Impuls nerwowy i budowa neuronu12 zad.
• Synapsa chemiczna11 zad.
• Łuk odruchowy3 zad.
• Rodzaje odruchów2 zad.
• Mózg, rdzeń kręgowy i nerwy3 zad.
• Autonomiczny układ nerwowy4 zad.
• Rodzaje receptorów4 zad.
• Lokalizacja receptorów1 zad.
• Budowa i działanie oka i ucha9 zad.
• Zmysł smaku i węchu1 zad.
• Znaczenie snu0 zadań
• Substancje psychoaktywne0 zadań
• Choroby układu nerwowego0 zadań

Poruszanie się13

• Środowisko a sposób poruszania się2 zad.
• Rodzaje ruchu zwierząt0 zadań
• Mięśnie a typy szkieletu2 zad.
• Szkielet wewnętrzny jako adaptacja0 zadań
• Współdziałanie mięśni, stawów i kości2 zad.
• Budowa mięśnia szkieletowego1 zad.
• Molekularny mechanizm skurczu4 zad.
• Pozyskiwanie ATP dla mięśni3 zad.
• Antagonizm mięśni0 zadań
• Połączenia kości4 zad.
• Kości szkieletu człowieka4 zad.
• Odżywianie a stan kości i mięśni3 zad.
• Doping1 zad.

Pokrycie ciała i termoregulacja4

• Pokrycie ciała zwierząt10 zad.
• Budowa i funkcje skóry kręgowców12 zad.
• Termoregulacja u zwierząt14 zad.
• Skóra a promieniowanie UV5 zad.

Rozmnażanie i rozwój15

• Rozmnażanie bezpłciowe a płciowe2 zad.
• Sposoby rozmnażania bezpłciowego0 zadań
• Istota rozmnażania płciowego5 zad.
• Zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne3 zad.
• Budowa jaja a środowisko życia1 zad.
• Cykle rozwojowe pasożytów11 zad.
• Rozwój prosty i złożony7 zad.
• Przeobrażenie zupełne i niezupełne9 zad.
• Błony płodowe owodniowców4 zad.
• Układ rozrodczy człowieka0 zadań
• Gametogeneza u człowieka4 zad.
• Cykl menstruacyjny0 zadań
• Syntetyczne hormony płciowe0 zadań
• Przebieg ciąży i badania prenatalne1 zad.
• Ontogeneza człowieka1 zad.

Wirusy7

• Budowa wirusów2 zad.
• Różnorodność wirusów0 zadań
• Budowa wirusa a infekcja4 zad.
• Cykl lityczny i lizogeniczny3 zad.
• Odwrotna transkrypcja3 zad.
• Choroby wirusowe człowieka9 zad.
• Znaczenie wirusów3 zad.

Ekspresja informacji genetycznej8

• Struktura genu pro- i eukariotycznego7 zad.
• Transkrypcja5 zad.
• Obróbka potranskrypcyjna9 zad.
• Cechy kodu genetycznego22 zad.
• Translacja i modyfikacje białek28 zad.
• Ekspresja genów u pro- i eukariontów4 zad.
• Regulacja ekspresji genów3 zad.
• Operon laktozowy i tryptofanowypoza podstawą4 zad.

Genetyka klasyczna

Dziedziczenie cech8

• Krzyżówki genetyczne i prawdopodobieństwo46 zad.
• Dziedziczenie jedno- i wielogenowe43 zad.
• Chromosomowa teoria dziedziczności Morgana2 zad.
• Sprzężenia genów i mapy genetyczne9 zad.
• Dziedziczenie pozajądrowe4 zad.
• Determinacja i dziedziczenie płci9 zad.
• Cechy sprzężone z płcią14 zad.
• Analiza rodowodów3 zad.

Zmienność organizmów9

• Zmienność fenotypowa w populacji3 zad.
• Typy zmienności genetycznej0 zadań
• Zmienność ciągła i nieciągła0 zadań
• Źródła zmienności rekombinacyjnej3 zad.
• Mutacje genowe24 zad.
• Aberracje chromosomowe8 zad.
• Genetyczne choroby człowieka9 zad.
• Czynniki mutagenne a choroby2 zad.
• Transformacja nowotworowa komórek9 zad.

Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej13

• Biotechnologia tradycyjna i molekularna0 zadań
• Zastosowania biotechnologii tradycyjnej0 zadań
• Narzędzia biotechnologii molekularnej4 zad.
• Techniki inżynierii genetycznej17 zad.
• Inżynieria genetyczna w diagnostyce6 zad.
• Organizmy transgeniczne i GMO10 zad.
• Korzyści i zagrożenia GMO6 zad.
• Klonowanie organizmów3 zad.
• Komórki macierzyste2 zad.
• Poradnictwo genetyczne1 zad.
• Terapia genowa6 zad.
• Szanse i zagrożenia biotechnologii3 zad.
• Etyka inżynierii genetycznej0 zadań

Ewolucja17

• Źródła wiedzy o ewolucji1 zad.
• Drzewa filogenetyczne6 zad.
• Zmienność genetyczna w ewolucji2 zad.
• Dobór naturalny i jego rodzaje18 zad.
• Powstawanie cech adaptacyjnych13 zad.
• Dryf genetyczny8 zad.
• Zmiany częstości alleli7 zad.
• Prawo Hardy'ego-Weinberga5 zad.
• Obliczenia Hardy'ego-Weinberga8 zad.
• Gatunek jako pula genowa5 zad.
• Specjacja allopatryczna i sympatryczna9 zad.
• Radiacja adaptacyjna i ewolucja zbieżna7 zad.
• Konwergencja i dywergencja11 zad.
• Formy kopalne człowiekowatych0 zadań
• Pokrewieństwo człowieka ze zwierzętami0 zadań
• Człowiek a inne naczelne0 zadań
• Przykłady doboru naturalnego (oporność na antybiotyki)poza podstawą5 zad.

Ekologia

Ekologia organizmów6

• Czynniki biotyczne i abiotyczne4 zad.
• Nisza ekologiczna i siedlisko9 zad.
• Tolerancja ekologiczna13 zad.
• Bioindykacja6 zad.
• Środowisko życia a tolerancja6 zad.
• Formy ekologiczne roślin3 zad.

Ekologia populacji2

• Teoria metapopulacji1 zad.
• Cechy populacji10 zad.

Ekologia ekosystemu. Ochrona i gospodarka ekosystemami9

• Zależności nieantagonistyczne14 zad.
• Konkurencja wewnątrz- i międzygatunkowa25 zad.
• Układ zjadający i zjadany14 zad.
• Adaptacje do zdobywania pokarmu10 zad.
• Adaptacje obronne ofiar9 zad.
• Łańcuchy i sieci pokarmowe19 zad.
• Przepływ energii i obieg materii8 zad.
• Obieg węgla i azotu7 zad.
• Sukcesja ekologiczna7 zad.

Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona7

• Typy różnorodności biologicznej6 zad.
• Czynniki geograficzne i biomy7 zad.
• Wpływ człowieka na różnorodność21 zad.
• Restytucja i reintrodukcja gatunków2 zad.
• Formy ochrony przyrody12 zad.
• Międzynarodowa ochrona przyrody4 zad.
• Zrównoważony rozwój1 zad.