Zadanie 8, matura maj 2024, matematyka rozszerzona

4 pktotwartełatwe 84%Maj 2024

Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

Zadanie

Polecenie

4 punkty

Dany jest trójkąt ABC, który nie jest równoramienny. W tym trójkącie miara kąta ABC jest dwa razy większa od miary kąta BAC.

Wykaż, że długości boków tego trójkąta spełniają warunek

∣AC∣2 = ∣BC∣2 + ∣AB∣ ⋅ ∣BC∣

Korepetytor

Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.

Wypróbuj za darmo

5 rozmów · bez karty · Zaloguj się

Sprawdź się

Jak poszło?

Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie

Odpowiedź z klucza CKE

We wszystkich sposobach przyjmujemy a = ∣BC∣, b = ∣CA∣, c = ∣AB∣, α=∣∠CAB∣\alpha=|\angle CAB|, zatem ∣∠ABC∣=2α|\angle ABC|=2\alpha. Należy wykazać b2 = a2 + ca.

Sposób I – dwusieczna kąta ABC

Niech D będzie punktem przecięcia dwusiecznej kąta ABC z bokiem AC, a x = ∣DC∣. Wtedy ∣∠CBD∣=α|\angle CBD|=\alpha, ∣∠DCB∣=180°−3α|\angle DCB|=180°-3\alpha, ∣∠BDC∣=2α|\angle BDC|=2\alpha. Trójkąty CAB i CBD są podobne (kkk), więc xa=ab\frac{x}{a}=\frac{a}{b}, czyli x=a2bx=\frac{a^2}{b}.

Z twierdzenia o dwusiecznej ∣AD∣x=ca\frac{|AD|}{x}=\frac{c}{a}. Ponieważ ∣AD∣ = b − x, otrzymujemy b−xx=ca\frac{b-x}{x}=\frac ca, czyli x=bac+ax=\frac{ba}{c+a}. Zatem a2b=bac+a\frac{a^2}{b}=\frac{ba}{c+a}, skąd b2 = a2 + ca.

Sposób II – trójkąty podobne

Na prostej CB wybieramy punkt E tak, aby ∣BE∣ = ∣AB∣ = c i B należał do odcinka CE. Trójkąt ABE jest równoramienny, ∣∠ABE∣=180°−2α|\angle ABE|=180°-2\alpha, więc ∣∠BEA∣=∣∠BAE∣=α|\angle BEA|=|\angle BAE|=\alpha. W trójkącie EAC kąty mają miary 2α, α, 180° − 3α. Zatem trójkąty EAC i ABC są podobne (kkk), skąd ba=∣EC∣b\frac ba=\frac{|EC|}{b}. Ponieważ ∣EC∣ = a + c, otrzymujemy b2 = a∣EC∣ = a(a + c) = a2 + ca.

Sposób III – sieczna i styczna

Kreślimy okrąg o środku C i promieniu a = ∣BC∣. Niech F będzie drugim, różnym od B, punktem przecięcia tego okręgu z prostą AB. Z punktu A prowadzimy styczną do okręgu, a jej punkt styczności oznaczamy przez G. Z twierdzenia o siecznej i stycznej ∣AF∣ ⋅ ∣AB∣ = ∣AG∣2.

Ponieważ ∣BC∣ = ∣FC∣ = a, otrzymujemy ∣∠AFC∣=180°−2α|\angle AFC|=180°-2\alpha i ∣∠FCA∣=∣∠BAC∣=α|\angle FCA|=|\angle BAC|=\alpha. Stąd ∣AF∣ = ∣FC∣ = a. Trójkąt AGC jest prostokątny, więc ∣AG∣2 = b2 − a2. Zatem ac = b2 − a2, czyli b2 = a2 + ca.

Sposób IV – trapez wpisany w okrąg

Niech H będzie obrazem C w symetrii względem symetralnej boku AB. Czworokąt ABCH jest trapezem równoramiennym o ramionach BC i AH. Suma przeciwległych kątów wynosi 180°, więc na trapezie można opisać okrąg. Z twierdzenia Ptolemeusza

∣AC∣ ⋅ ∣BH∣ = ∣BC∣ ⋅ ∣AH∣ + ∣AB∣ ⋅ ∣CH∣.

Mamy ∣∠BAC∣=∣∠ACH∣=α|\angle BAC|=|\angle ACH|=\alpha, a także ∣∠CAH∣=α|\angle CAH|=\alpha, więc trójkąt ACH jest równoramienny. Stąd ∣CH∣ = ∣AH∣ = ∣BC∣ = a oraz ∣BH∣ = ∣AC∣ = b. Zatem b2 = a2 + ca.

Sposób V – trójkąty równoramienne i twierdzenie Pitagorasa

Niech K będzie spodkiem wysokości opuszczonej z C, a h = ∣CK∣. Punkt K nie pokrywa się z B, bo wtedy trójkąt ABC byłby równoramienny. Niech L będzie odbiciem B względem punktu K (równoważnie: względem prostej CK).

Przypadek 1: K leży na boku AB. Trójkąt LBC jest równoramienny: ∣LC∣ = ∣BC∣ = a, ∣∠BLC∣=2α|\angle BLC|=2\alpha. Stąd ∣∠ALC∣=180°−2α|\angle ALC|=180°-2\alpha oraz ∣∠LCA∣=α|\angle LCA|=\alpha, więc ∣AL∣ = ∣LC∣ = a. Zatem ∣LB∣ = c − a, ∣LK∣=∣KB∣=c−a2|LK|=|KB|=\frac{c-a}{2}. Z twierdzenia Pitagorasa:

b2=(a+c−a2)2+h2b^2=\left(a+\frac{c-a}{2}\right)^2+h^2, a2=(c−a2)2+h2a^2=\left(\frac{c-a}{2}\right)^2+h^2.

Eliminując h2, otrzymujemy b2−(a+c)24=a2−(c−a)24b^2-\frac{(a+c)^2}{4}=a^2-\frac{(c-a)^2}{4}, skąd 4b2 = 4a2 + 4ac, czyli b2 = a2 + ca.

Przypadek 2: B leży między A i K. Trójkąt LBC jest równoramienny, ∣LC∣ = ∣BC∣ = a, ∣∠LBC∣=∣∠BLC∣=180°−2α|\angle LBC|=|\angle BLC|=180°-2\alpha. Stąd ∣∠LCA∣=α|\angle LCA|=\alpha i ∣AL∣ = ∣LC∣ = a. Zatem ∣LB∣ = a − c, ∣LK∣=∣KB∣=a−c2|LK|=|KB|=\frac{a-c}{2}. Z twierdzenia Pitagorasa:

b2=(c+a−c2)2+h2b^2=\left(c+\frac{a-c}{2}\right)^2+h^2, a2=(a−c2)2+h2a^2=\left(\frac{a-c}{2}\right)^2+h^2.

Po wyeliminowaniu h2 ponownie otrzymujemy b2−(a+c)24=a2−(a−c)24b^2-\frac{(a+c)^2}{4}=a^2-\frac{(a-c)^2}{4}, więc b2 = a2 + ca.

Sposób VI – twierdzenie sinusów i cosinus kąta alfa

Z twierdzenia sinusów bsin⁡2α=asin⁡α\frac{b}{\sin2\alpha}=\frac{a}{\sin\alpha}. Korzystając z sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin2\alpha=2\sin\alpha\cos\alpha, otrzymujemy cos⁡α=b2a\cos\alpha=\frac{b}{2a}. Twierdzenie cosinusów daje

a2=c2+b2−2cbcos⁡α=c2+b2−cb2aa^2=c^2+b^2-2cb\cos\alpha=c^2+b^2-\frac{cb^2}{a}.

Stąd (a − c)(a + c)a = b2(a − c). Ponieważ trójkąt nie jest równoramienny, a − c ≠ 0, więc b2 = a(a + c) = a2 + ca.

Sposób VII – porównanie pól

Z dwóch wzorów na pole tego samego trójkąta 12casin⁡2α=12cbsin⁡α\frac12ca\sin2\alpha=\frac12cb\sin\alpha otrzymujemy 2acos⁡α=b2a\cos\alpha=b. Dwukrotnie stosujemy twierdzenie cosinusów:

b2=a2+c2−2ac(2cos⁡2α−1)b^2=a^2+c^2-2ac(2\cos^2\alpha-1),

a2=b2+c2−2bccos⁡α=b2+c2−4accos⁡2αa^2=b^2+c^2-2bc\cos\alpha=b^2+c^2-4ac\cos^2\alpha.

Odejmując drugie równanie od pierwszego, otrzymujemy b2 − a2 = a2 − b2 + 2ac, skąd b2 = a2 + ca.

Sposób VIII – dwukrotne zastosowanie twierdzenia cosinusów

Mamy cos⁡2α=a2+c2−b22ac\cos2\alpha=\frac{a^2+c^2-b^2}{2ac} oraz cos⁡α=b2+c2−a22bc\cos\alpha=\frac{b^2+c^2-a^2}{2bc}. Po wyeliminowaniu cos⁡α\cos\alpha:

2(b2+c2−a22bc)2−1=a2+c2−b22ac2\left(\frac{b^2+c^2-a^2}{2bc}\right)^2-1=\frac{a^2+c^2-b^2}{2ac}.

Po odjęciu 1 od obu stron i rozłożeniu liczników na czynniki otrzymujemy

(b−c−a)(b−c+a)(b+c−a)(b+c+a)2b2c2=(a−c−b)(a−c+b)2ac\frac{(b-c-a)(b-c+a)(b+c-a)(b+c+a)}{2b^2c^2}=\frac{(a-c-b)(a-c+b)}{2ac}.

Nierówności trójkąta zapewniają b + c ≠ a oraz a + b ≠ c, więc można skrócić odpowiednie czynniki. Dostajemy

(b−c−a)(b+c+a)2b2c2=−12ac\frac{(b-c-a)(b+c+a)}{2b^2c^2}=-\frac1{2ac},

2a[b2 − (a + c)2] + 2b2c = 0,

b2(a + c) − a(a + c)2 = 0.

Ponieważ a + c > 0, dzielimy przez a + c i otrzymujemy b2 = a(a + c) = a2 + ca.

Sposób IX – twierdzenie sinusów i suma sinusów

Niech R będzie promieniem okręgu opisanego na trójkącie. Z twierdzenia sinusów i równości ∣∠BCA∣=180°−3α|\angle BCA|=180°-3\alpha:

a2+ca=(2Rsin⁡α)2+2Rsin⁡(180°−3α)⋅2Rsin⁡αa^2+ca=(2R\sin\alpha)^2+2R\sin(180°-3\alpha)\cdot2R\sin\alpha

=4R2sin⁡α(sin⁡α+sin⁡3α)=4R2sin⁡α⋅2sin⁡2αcos⁡α=4R^2\sin\alpha(\sin\alpha+\sin3\alpha)=4R^2\sin\alpha\cdot2\sin2\alpha\cos\alpha

=4R2sin⁡22α=(2Rsin⁡2α)2=b2=4R^2\sin^22\alpha=(2R\sin2\alpha)^2=b^2.

Sposób X – tangens podwojonego kąta i twierdzenie Pitagorasa

Niech K będzie spodkiem wysokości opuszczonej z C i h = ∣CK∣. Punkt K ≠ B, ponieważ trójkąt nie jest równoramienny.

Przypadek 1: K leży na boku AB. Oznaczamy z = ∣AK∣, więc ∣KB∣ = c − z. W trójkątach prostokątnych AKC i KBC mamy tan⁡α=hz\tan\alpha=\frac hz i tan⁡2α=hc−z\tan2\alpha=\frac h{c-z}. Ze wzoru na tangens podwojonego kąta

hc−z=2h/z1−(h/z)2\frac h{c-z}=\frac{2h/z}{1-(h/z)^2},

2z(c − z) = z2 − h2, więc h2 = 3z2 − 2cz.

Z twierdzenia Pitagorasa b2 = z2 + h2 i a2 = (c − z)2 + h2. Stąd a2 = (2z − c)2. Ponieważ ∣AK∣ > ∣KB∣, mamy 2z − c > 0, więc a = 2z − c. Zatem b2 = 4z2 − 2cz = 2z(2z − c) = 2za = (a + c)a = a2 + ca.

Przypadek 2: B leży między A i K. Oznaczamy z = ∣BK∣, więc ∣AK∣ = c + z. Mamy tan⁡α=hc+z\tan\alpha=\frac h{c+z} oraz tan⁡(180°−2α)=hz=−tan⁡2α\tan(180°-2\alpha)=\frac hz=-\tan2\alpha. Zatem

−hz=2h/(c+z)1−[h/(c+z)]2-\frac hz=\frac{2h/(c+z)}{1-[h/(c+z)]^2},

2z(c + z) = h2 − (c + z)2, więc h2 = 3z2 + 4cz + c2.

Z twierdzenia Pitagorasa b2 = (c + z)2 + h2 i a2 = z2 + h2. Stąd a2 = (2z + c)2, więc a = 2z + c. Wówczas b2 = 4z2 + 6cz + 2c2 = (2z + c)2 + c(2z + c) = a2 + ca.

We wszystkich sposobach otrzymujemy ∣AC∣2 = ∣BC∣2 + ∣AB∣ ⋅ ∣BC∣, co należało wykazać.

Schemat punktowania

Zasady oceniania dla sposobów I–V

4 pkt

przeprowadzenie pełnego rozumowania.

3 pkt

zapisanie związków ∣AD∣x=ca\frac{|AD|}{x}=\frac ca oraz xa=ab\frac xa=\frac ab (sposób I)

– zapisanie związku ba=∣EC∣b\frac ba=\frac{|EC|}{b} (sposób II),

ALBO

– zapisanie związków ∣AF∣ = a = r i ∣AF∣ ⋅ c = ∣AG∣2 oraz zastosowanie twierdzenia Pitagorasa do trójkąta ACG (sposób III),

ALBO

– zapisanie, że w czworokącie wypukłym wpisanym w okrąg iloczyn długości przekątnych jest sumą iloczynów długości przeciwległych boków tego czworokąta oraz zapisanie związku ∣CH∣ = a (sposób IV),

ALBO

– zapisanie związku b2−(a+c−a2)2=a2−(c−a2)2b^2-\left(a+\frac{c-a}{2}\right)^2=a^2-\left(\frac{c-a}{2}\right)^2 (sposób V).

albo

2 pkt

zapisanie związku ∣AD∣x=ca\frac{|AD|}{x}=\frac ca (sposób I)

– zapisanie związku xa=ab\frac xa=\frac ab (sposób I),

ALBO

– zapisanie, że trójkąty EAC i ABC są podobne (sposób II),

ALBO

– zapisanie związków ∣AF∣ = a = r oraz ∣AF∣ ⋅ c = ∣AG∣2 (sposób III),

ALBO

– zapisanie, że w czworokącie wypukłym wpisanym w okrąg iloczyn długości przekątnych jest sumą iloczynów długości przeciwległych boków tego czworokąta (sposób IV),

ALBO

– zastosowanie twierdzenia Pitagorasa dla trójkątów AKC i BKC oraz zapisanie równości b2=(a+c−a2)2+h2b^2=\left(a+\frac{c-a}{2}\right)^2+h^2 oraz a2=(c−a2)2+h2a^2=\left(\frac{c-a}{2}\right)^2+h^2 (sposób V).

albo

1 pkt

zapisanie, że trójkąty CAB i CBD są podobne (sposób I)

– zdefiniowanie na prostej CB punktu E takiego, że ∣BE∣ = ∣AB∣ = c oraz B należy do odcinka CE (sposób II),

ALBO

– zapisanie, że trójkąt CFA jest równoramienny (sposób III),

ALBO

– zapisanie związku ∣AF∣ ⋅ c = ∣AG∣2 (sposób III),

ALBO

– zdefiniowanie punktu H takiego, że czworokąt ABCH jest trapezem równoramiennym o ramionach BC i AH oraz zapisanie, że na tym trapezie można opisać okrąg (sposób IV),

ALBO

– zdefiniowanie punktu L, który jest obrazem punktu B w symetrii względem prostej zawierającej wysokość CK oraz zapisanie, że trójkąt ALC jest równoramienny (sposób V).

albo

0 pkt

rozwiązanie, w którym zastosowano niepoprawną metodę, albo brak rozwiązania.

Zasady oceniania dla sposobów VI–X

4 pkt

przeprowadzenie pełnego rozumowania.

3 pkt

wyznaczenie cosinusa kąta BAC w zależności od długości boków trójkąta ABC oraz zastosowanie twierdzenia cosinusów do trójkąta ABC i zapisanie związku a2=c2+b2−2cb⋅b2aa^2=c^2+b^2-2cb\cdot\frac b{2a} lub b2=a2+c2−2ac[2(b2a)2−1]b^2=a^2+c^2-2ac\left[2\left(\frac b{2a}\right)^2-1\right]

– zastosowanie twierdzenia cosinusów do trójkąta ABC oraz wzoru na cosinus podwojonego kąta i zapisanie równań b2=a2+c2−2ac(2cos⁡2α−1)b^2=a^2+c^2-2ac(2\cos^2\alpha-1) oraz a2=c2+b2−2cbcos⁡αa^2=c^2+b^2-2cb\cos\alpha oraz b=2acos⁡αb=2a\cos\alpha,

ALBO

– przekształcenie stron równania 2(b2+c2−a22bc)2−1=a2+c2−b22ac2\left(\frac{b^2+c^2-a^2}{2bc}\right)^2-1=\frac{a^2+c^2-b^2}{2ac} do postaci ilorazu wielomianów, z których każdy jest rozłożony do postaci iloczynowej, np. (b−c−a)(b−c+a)(b+c−a)(b+c+a)2b2c2=(a−c−b)(a−c+b)2ac\frac{(b-c-a)(b-c+a)(b+c-a)(b+c+a)}{2b^2c^2}=\frac{(a-c-b)(a-c+b)}{2ac},

ALBO

– zastosowanie wzoru na sumę sinusów i zapisanie wyrażenia a2 + ca w postaci 4R2sin⁡α⋅2sin⁡2αcos⁡α4R^2\sin\alpha\cdot2\sin2\alpha\cos\alpha,

ALBO

– wyznaczenie długości boku BC w zależności od długości odcinków AK (lub BK) oraz AB (w przypadku, gdy K leży na odcinku AB), np. a2 = (2z − c)2 (sposób X).

albo

2 pkt

zapisanie związku między cosinusem kąta BAC a długościami boków AC i BC trójkąta ABC, np. cos⁡α=b2a\cos\alpha=\frac b{2a}

– spełnienie kryteriów 1) i 3) zasad oceniania za 1 pkt,

ALBO

– spełnienie kryteriów 2) i 3) zasad oceniania za 1 pkt,

ALBO

– wyeliminowanie cos⁡α\cos\alpha z układu równań podanego w kryterium 3) zasad oceniania za 1 pkt, np. 2(b2+c2−a22bc)2−1=a2+c2−b22ac2\left(\frac{b^2+c^2-a^2}{2bc}\right)^2-1=\frac{a^2+c^2-b^2}{2ac},

ALBO

– zapisanie wyrażenia a2 + ca w zależności od R, sin⁡α\sin\alpha oraz sin⁡3α\sin3\alpha, np. 4R2sin⁡2α+4R2sin⁡3αsin⁡α4R^2\sin^2\alpha+4R^2\sin3\alpha\sin\alpha,

ALBO

– spełnienie kryterium 5) zasad oceniania za 1 pkt oraz zastosowanie twierdzenia Pitagorasa w trójkątach AKC i KBC oraz zapisanie związków b2 = ∣AK∣2 + ∣KC∣2 oraz a2 = ∣KB∣2 + ∣KC∣2 (sposób X).

albo

1 pkt

spełnienie jednego z poniższych kryteriów 1)–5):

1) zastosowanie twierdzenia sinusów do trójkąta ABC i zapisanie związku bsin⁡2α=asin⁡α\frac b{\sin2\alpha}=\frac a{\sin\alpha};

2) zastosowanie wzoru na pole trójkąta i zapisanie związku 12casin⁡2α=12cbsin⁡α\frac12ca\sin2\alpha=\frac12cb\sin\alpha;

3) zastosowanie twierdzenia cosinusów do trójkąta ABC oraz wzoru na cosinus podwojonego kąta i zapisanie równań b2=a2+c2−2ac(2cos⁡2α−1)b^2=a^2+c^2-2ac(2\cos^2\alpha-1) oraz a2=c2+b2−2cbcos⁡αa^2=c^2+b^2-2cb\cos\alpha;

4) zastosowanie twierdzenia sinusów i zapisanie a2 + ca jako (2Rsin⁡α)2+2Rsin⁡∣∠BCA∣⋅2Rsin⁡α(2R\sin\alpha)^2+2R\sin|\angle BCA|\cdot2R\sin\alpha;

5) poprowadzenie wysokości CK w trójkącie ABC oraz zastosowanie definicji tangensa kąta ostrego w trójkątach AKC i KBC oraz wzoru na tangens podwojonego kąta i uzyskanie zależności między długościami odcinków AK, BK i CK, np. hc−z=2h/z1−(h/z)2\frac h{c-z}=\frac{2h/z}{1-(h/z)^2} (sposób X).

0 pkt

rozwiązanie, w którym zastosowano niepoprawną metodę, albo brak rozwiązania.

Uwaga:

Jeżeli w rozwiązaniu zdający wykorzystuje wysokość CK trójkąta ABC oraz przeprowadzi rozumowanie tylko w jednym przypadku (np. gdy K leży między A i B) i nie stwierdzi, że w drugim przypadku (gdy B leży między K i A) rozumowanie przebiega analogicznie, to za całe rozwiązanie może otrzymać co najwyżej 3 punkty; jeżeli natomiast takie stwierdzenie zapisze, to może otrzymać 4 punkty.

Uwagi ogólne:

1. Akceptowane są wszystkie rozwiązania merytorycznie poprawne i spełniające warunki zadania.

2. Jeżeli zdający popełni błędy rachunkowe, które na żadnym etapie rozwiązania nie upraszczają i nie zmieniają danego zagadnienia, lecz stosuje poprawną metodę i konsekwentnie do popełnionych błędów rachunkowych rozwiązuje zadanie, to może otrzymać co najwyżej (n − 1) punktów (gdzie n jest maksymalną możliwą do uzyskania liczbą punktów za dane zadanie).

Umiejętności w zadaniu

Pliki cookies

Zapisujemy na Twoim urządzeniu to, bez czego serwis nie działa, np. zalogowanie. Plików analitycznych użyjemy tylko za Twoją zgodą. Szczegóły w polityce prywatności.