Zadanie 15.2, matura maj 2018, fizyka rozszerzona

3 pktobliczeniowetrudne 37%Maj 2018

Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

Zadanie

Wspólne informacje do wiązki zadań

W dniu 9 maja 2016 roku miało miejsce zjawisko astronomiczne – tranzyt Merkurego. Merkury, obserwowany z Ziemi, powoli przesuwał się na tle tarczy Słońca. Zjawisko trwało około 7,5 godziny. Podczas tranzytu Merkury znajdował się blisko aphelium swojej orbity. Aphelium jest punktem na orbicie planety, który leży w największej odległości od Słońca, natomiast peryhelium jest punktem na orbicie planety leżącym najbliżej Słońca (zobacz rysunek poniżej). Aphelium orbity Merkurego znajduje się w odległości ra = 0,467 jednostki astronomicznej od środka Słońca, a Merkury, przechodząc przez aphelium, porusza się z prędkością 38,9 kms38{,}9\ \mathrm{\frac{km}{s}} względem Słońca. Różnica odległości Merkurego od środka Słońca w aphelium i peryhelium jest równa 0,159 jednostki astronomicznej.

orbita Merkurego wokół Słońca; po lewej Merkury w peryhelium, po prawej Merkury w aphelium, oba punkty połączone ze Słońcem odcinkami rp i ra leżącymi na jednej prostejPowiększ
orbita Merkurego wokół Słońca; po lewej Merkury w peryhelium, po prawej Merkury w aphelium, oba punkty połączone ze Słońcem odcinkami rp i ra leżącymi na jednej prostej

Wektor prędkości planety w każdym z tych punktów (peryhelium i aphelium) jest prostopadły do promienia wodzącego – łączącego środek Słońca z planetą.

Polecenie

3 punkty

Oblicz prędkość liniową Merkurego względem Słońca, gdy znajduje się on w peryhelium.

W jednej z metod rozwiązania zadania możesz wykorzystać do obliczeń masę Słońca równą 1,99 ⋅ 1030 kg oraz wartość jednostki astronomicznej, wynoszącą 1,50 ⋅ 1011 m.

Korepetytor

Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.

Wypróbuj za darmo

5 rozmów · bez karty · Zaloguj się

Sprawdź się

Jak poszło?

Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie

Odpowiedź z klucza CKE

vp≈59 kmsv_p \approx 59\ \mathrm{\frac{km}{s}}

Przykładowe rozwiązania

Sposób 1. (z zasady zachowania momentu pędu)

Na podstawie danych w tekście zadania i rysunku określamy odległość środka Słońca do punktu aphelium i peryhelium orbity Merkurego:

ra = 0,467 au rp = 0,467 au − 0,159 au = 0,308 au

Korzystamy z zasady zachowania momentu pędu punktu materialnego (tutaj środka masy Merkurego) w ruchu względem punktu centrum (tutaj środka Słońca), gdy działa na niego siła skierowana do tego punktu:

para = pprp

gdzie pa oraz pp są pędami Merkurego względem Słońca, odpowiednio w punktach aphelium i peryhelium. Wykonujemy obliczenia:

mvara=mvprp→vp=rarpva→vp=0,467 au0,308 au⋅38,9 kms=58,98 kms≈59 kmsmv_a r_a = mv_p r_p \rightarrow v_p = \frac{r_a}{r_p} v_a \rightarrow v_p = \frac{0{,}467\ \mathrm{au}}{0{,}308\ \mathrm{au}} \cdot 38{,}9\ \mathrm{\frac{km}{s}} = 58{,}98\ \mathrm{\frac{km}{s}} \approx 59\ \mathrm{\frac{km}{s}}

Sposób 2. (z zasady zachowania energii mechanicznej)

Na podstawie danych i rysunku określamy odległość środka Słońca do punktu aphelium i peryhelium orbity Merkurego:

ra = 0,467 au rp = 0,467 au − 0,159 au = 0,308 au

Korzystamy z zasady zachowania energii mechanicznej Merkurego w ruchu pod działaniem siły grawitacji. Energia mechaniczna w peryhelium jest równa energii mechanicznej w aphelium. Energia mechaniczna jest sumą energii potencjalnej i kinetycznej. Przyjmujemy, że energia kinetyczna ruchu obrotowego nie zmienia się podczas ruchu Merkurego, a zatem:

Ea=Ep→mva22−GMmra=mvp22−GMmrp→vp2=va2+2GMrp−2GMraE_a = E_p \rightarrow \frac{mv_a^2}{2} - \frac{GMm}{r_a} = \frac{mv_p^2}{2} - \frac{GMm}{r_p} \rightarrow v_p^2 = v_a^2 + \frac{2GM}{r_p} - \frac{2GM}{r_a}

vp2=va2+2GMrp−2GMra→vp=va2+2GM(ra−rp)rarpv_p^2 = v_a^2 + \frac{2GM}{r_p} - \frac{2GM}{r_a} \rightarrow v_p = \sqrt{v_a^2 + \frac{2GM(r_a - r_p)}{r_a r_p}}

gdzie M jest masą Słońca. Po podstawieniu danych (z uwzględnieniem wartości jednostki astronomicznej) otrzymujemy:

vp=(38,9⋅103 ms)2+2⋅6,67⋅10−11 N⋅m2kg2⋅1,99⋅1030 kg⋅0,159 m0,467⋅0,308⋅1,50⋅1011 m2v_p = \sqrt{\left(38{,}9 \cdot 10^3\ \mathrm{\frac{m}{s}}\right)^2 + \frac{2 \cdot 6{,}67 \cdot 10^{-11}\ \frac{\mathrm{N \cdot m^2}}{\mathrm{kg^2}} \cdot 1{,}99 \cdot 10^{30}\ \mathrm{kg} \cdot 0{,}159\ \mathrm{m}}{0{,}467 \cdot 0{,}308 \cdot 1{,}50 \cdot 10^{11}\ \mathrm{m^2}}}

vp=58,9⋅103 ms≈59 kmsv_p = 58{,}9 \cdot 10^3\ \mathrm{\frac{m}{s}} \approx 59\ \mathrm{\frac{km}{s}}

Uwaga! Błędem rzeczowym jest w tym zadaniu zapisanie siły grawitacji działającej na Merkurego jako siły dośrodkowej. Wzór na siłę dośrodkową jest słuszny tylko dla ruchu po okręgu, a Merkury nie porusza się po orbicie kołowej. Ponadto Merkury ma w punkcie peryhelium prędkość większą od prędkości, jaka byłaby potrzebna dla ruchu po orbicie kołowej o promieniu rp (ponieważ po przejściu przez peryhelium, aż do aphelium, Merkury oddala się od Słońca).

Schemat punktowania

3 pkt

prawidłowa metoda wyznaczenia prędkości liniowej Merkurego w peryhelium oraz prawidłowy wynik liczbowy z jednostką.

2 pkt

prawidłowe (zgodne z oznaczeniami) zapisanie zasady zachowania momentu pędu lub zasady zachowania energii mechanicznej oraz prawidłowe określenie odległości od środka Słońca do peryhelium orbity Merkurego.

1 pkt

zapisanie zasady zachowania momentu pędu Merkurego względem Słońca albo zasady zachowania energii mechanicznej.

0 pkt

brak spełnienia powyższych kryteriów.

Komentarz. Błędem rzeczowym jest w tym zadaniu zapisanie siły grawitacji działającej na Merkurego jako siły dośrodkowej, gdyż wzór ten jest słuszny tylko dla ruchu po okręgu, a Merkury nie porusza się po orbicie kołowej.

Umiejętności w zadaniu

Pliki cookies

Zapisujemy na Twoim urządzeniu to, bez czego serwis nie działa, np. zalogowanie. Plików analitycznych użyjemy tylko za Twoją zgodą. Szczegóły w polityce prywatności.