Zadanie 11.4, matura czerwiec 2015, fizyka rozszerzona

2 pktobliczeniowetrudne (szac.)Czerwiec 2015

Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.

Zadanie

Wspólne informacje do wiązki zadań

Przyjmijmy, że rozkład masy w galaktyce jest sferycznie symetryczny, tzn. gęstość zależy tylko od odległości od środka galaktyki. W takim przypadku można wykazać, że na gwiazdę krążącą po orbicie kołowej wokół środka galaktyki (zob. ilustracja obok) działa tylko siła grawitacji pochodząca od materii zawartej wewnątrz sfery zawierającej orbitę gwiazdy i taka, jakby cała ta materia była skupiona w środku tej sfery.

fotografia galaktyki spiralnej z zaznaczonym białym okręgiem wokół jej środka i podpisem: orbita gwiazdyPowiększ
fotografia galaktyki spiralnej z zaznaczonym białym okręgiem wokół jej środka i podpisem: orbita gwiazdy

Prędkość v ciała 1 (np. gwiazdy) krążącego po orbicie kołowej wokół ciała 2 (np. jądra galaktyki) jest zależna od masy M ciała 2 i od odległości r między ciałami. Zależność ta wyraża się wzorem GM = v2r, gdzie G jest stałą grawitacji.

Polecenie

2 punkty

Informacja do zadań 11.3 i 11.4

Analizując rozkład masy w galaktyce na podstawie widocznych obiektów, możemy na podstawie podanego wzoru obliczyć prędkość v gwiazdy krążącej wokół jądra galaktyki po orbicie kołowej o promieniu r. Dla galaktyki M 33 otrzymano w ten sposób wykres zależności v od r – jeden z dwóch oznaczonych niżej jako 1 i 2. Drugi z wykresów przedstawia wyniki pomiarów prędkości gwiazd (wartości rzeczywiste).

dwa wykresy zależności v od r oznaczone 1 i 2, oś pionowa: v, km/s, oś pozioma: r, kiloparseki; źródło: E. Corbelli i P. Salucci, Monthly Notices of the Royal Astronomical SocietyPowiększ
dwa wykresy zależności v od r oznaczone 1 i 2, oś pionowa: v, km/s, oś pozioma: r, kiloparseki; źródło: E. Corbelli i P. Salucci, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society

Rozbieżność między tymi dwoma wykresami jest uważana za dowód istnienia w galaktyce M 33 tzw. ciemnej materii – materii, której nie widzimy, ale która wpływa na ruch gwiazd, wywierając na nie siłę przyciągania.

Korzystając z danych na wykresie przedstawionym w informacji do zadań 11.3 i 11.4 oraz z założenia o sferycznej symetrii, oblicz, jaką część masy galaktyki M 33 zawartej w kuli o promieniu 10 kiloparseków stanowi masa ciemnej materii.

Korepetytor

Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.

Wypróbuj za darmo

5 rozmów · bez karty · Zaloguj się

Sprawdź się

Jak poszło?

Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie

Odpowiedź z klucza CKE

Ciemna materia stanowi 3/4 masy galaktyki zawartej w kuli o promieniu 10 kpc.

Przykładowe rozwiązanie:

Dla r = 10 kpc prędkość gwiazdy według wykresu 1 (wartości rzeczywiste) wynosi v1 = 100 km/s, a według wykresu 2 (tylko materia widoczna) v2 = 50 km/s, czyli jest dwukrotnie większa.

Z wzoru GM = v2r przy tym samym r: McałkMwid=(v1v2)2=4\frac{M_{\text{całk}}}{M_{\text{wid}}} = \left(\frac{v_1}{v_2}\right)^2 = 4

MciemMcałk=Mcałk−MwidMcałk=1−14=34\frac{M_{\text{ciem}}}{M_{\text{całk}}} = \frac{M_{\text{całk}} - M_{\text{wid}}}{M_{\text{całk}}} = 1 - \frac{1}{4} = \frac{3}{4}

Schemat punktowania

2 pkt

napisanie, że dwukrotnie większa prędkość gwiazdy oznacza czterokrotnie większą masę oddziałującą na nią, zatem ciemna materia stanowi 3/4 masy galaktyki.

1 pkt

napisanie, że prędkość gwiazdy krążącej po orbicie o promieniu 10 kpc jest według wykresu 1 dwukrotnie większa niż według wykresu 2, lub obliczenia wynikające z tego spostrzeżenia.

0 pkt

rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, lub brak rozwiązania.

Komentarz. Uczestnik powinien odczytać z wykresu prędkości dla obu przypadków (rzeczywisty i przewidywany) przy r = 10 kpc, zastosować wzór GM = v²r do obydwu przypadków. Pamiętać należy o konwersji jednostek (kilometry na metry, kiloparseki na metry). Dopuszczalne są rozumne odczyt z wykresu i błędy w przeliczaniu jednostek, ale główna logika powinna być prawidłowa.

Umiejętności w zadaniu

Pliki cookies

Zapisujemy na Twoim urządzeniu to, bez czego serwis nie działa, np. zalogowanie. Plików analitycznych użyjemy tylko za Twoją zgodą. Szczegóły w polityce prywatności.