Zadanie 11.4, matura czerwiec 2015, fizyka rozszerzona
Darmowe konto pozwoli wrócić do niego później.
Zadanie
Wspólne informacje do wiązki zadań
Przyjmijmy, że rozkład masy w galaktyce jest sferycznie symetryczny, tzn. gęstość zależy tylko od odległości od środka galaktyki. W takim przypadku można wykazać, że na gwiazdę krążącą po orbicie kołowej wokół środka galaktyki (zob. ilustracja obok) działa tylko siła grawitacji pochodząca od materii zawartej wewnątrz sfery zawierającej orbitę gwiazdy i taka, jakby cała ta materia była skupiona w środku tej sfery.
PowiększPrędkość v ciała 1 (np. gwiazdy) krążącego po orbicie kołowej wokół ciała 2 (np. jądra galaktyki) jest zależna od masy M ciała 2 i od odległości r między ciałami. Zależność ta wyraża się wzorem GM = v2r, gdzie G jest stałą grawitacji.
Polecenie
2 punktyInformacja do zadań 11.3 i 11.4
Analizując rozkład masy w galaktyce na podstawie widocznych obiektów, możemy na podstawie podanego wzoru obliczyć prędkość v gwiazdy krążącej wokół jądra galaktyki po orbicie kołowej o promieniu r. Dla galaktyki M 33 otrzymano w ten sposób wykres zależności v od r – jeden z dwóch oznaczonych niżej jako 1 i 2. Drugi z wykresów przedstawia wyniki pomiarów prędkości gwiazd (wartości rzeczywiste).
PowiększRozbieżność między tymi dwoma wykresami jest uważana za dowód istnienia w galaktyce M 33 tzw. ciemnej materii – materii, której nie widzimy, ale która wpływa na ruch gwiazd, wywierając na nie siłę przyciągania.
Korzystając z danych na wykresie przedstawionym w informacji do zadań 11.3 i 11.4 oraz z założenia o sferycznej symetrii, oblicz, jaką część masy galaktyki M 33 zawartej w kuli o promieniu 10 kiloparseków stanowi masa ciemnej materii.
Korepetytor
Nie wiesz, jak ruszyć? Korepetytor zna to zadanie i poprowadzi Cię krok po kroku, bez gotowca.
5 rozmów · bez karty · Zaloguj się
Sprawdź się
Jak poszło?
Pokaż rozwiązanieUkryj rozwiązanie
Odpowiedź z klucza CKE
Ciemna materia stanowi 3/4 masy galaktyki zawartej w kuli o promieniu 10 kpc.
Przykładowe rozwiązanie:
Dla r = 10 kpc prędkość gwiazdy według wykresu 1 (wartości rzeczywiste) wynosi v1 = 100 km/s, a według wykresu 2 (tylko materia widoczna) v2 = 50 km/s, czyli jest dwukrotnie większa.
Z wzoru GM = v2r przy tym samym r:
Schemat punktowania
napisanie, że dwukrotnie większa prędkość gwiazdy oznacza czterokrotnie większą masę oddziałującą na nią, zatem ciemna materia stanowi 3/4 masy galaktyki.
napisanie, że prędkość gwiazdy krążącej po orbicie o promieniu 10 kpc jest według wykresu 1 dwukrotnie większa niż według wykresu 2, lub obliczenia wynikające z tego spostrzeżenia.
rozwiązanie, w którym nie ma istotnego postępu, lub brak rozwiązania.
Komentarz. Uczestnik powinien odczytać z wykresu prędkości dla obu przypadków (rzeczywisty i przewidywany) przy r = 10 kpc, zastosować wzór GM = v²r do obydwu przypadków. Pamiętać należy o konwersji jednostek (kilometry na metry, kiloparseki na metry). Dopuszczalne są rozumne odczyt z wykresu i błędy w przeliczaniu jednostek, ale główna logika powinna być prawidłowa.